21-sentyabr — Xalqaro Tinchlik kuni: Sana butun dunyoga qanday ta’sir o‘tkaza olgan?

Bugun, 21-sentyabr — Xalqaro Tinchlik kuni. Dunyoning turli mamlakatlarida ushbu sana munosabati bilan tinchlik, zo‘ravonliksiz hayot, bag‘rikenglik va hamjihatlikka bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkaziladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti bu kunni nafaqat ramziy sana, balki global otashkesim va zo‘ravonlikni to‘xtatish g‘oyasini ilgari suruvchi kun sifatida belgilagan.

21-sentyabr — shunchaki taqvimdagi oddiy sana emas. Uning ortida urushlarni to‘xtatishga qaratilgan xalqaro sa’y-harakatlar, Yaponiya tomonidan BMTga sovg‘a qilingan mashhur Tinchlik qo‘ng‘irog‘i, Afg‘onistonda millionlab bolalarni emlashga imkon bergan vaqtinchalik otashkesim va dunyoning turli burchaklarida o‘rnatilgan minglab tinchlik ramzlari turibdi.

Xalqaro Tinchlik kuni qanday paydo bo‘lgan?

Tinchlikka bag‘ishlangan xalqaro kun g‘oyasi 1981-yilda BMT Bosh Assambleyasida rasman shakllandi. 1981-yil 30-noyabrda qabul qilingan 36/67-sonli rezolyutsiya bilan sentyabr oyidagi BMT Bosh Assambleyasining ochilish kuni tinchlik g‘oyalarini mustahkamlashga bag‘ishlanishi belgilandi. Dastlab sana hozirgidek 21-sentyabr emas, balki sentyabr oyining uchinchi seshanbasida nishonlangan. Ilk Xalqaro Tinchlik kuni 1982-yil sentyabrida o‘tkazildi.

Bu tartib qariyb yigirma yil davom etdi. Keyinchalik aniq bir sanani belgilash zarurati tug‘ildi. 2001-yil 7-sentyabrda BMT Bosh Assambleyasi 55/282-sonli rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qilib, Xalqaro Tinchlik kunini har yili 21-sentyabrda nishonlashga qaror qildi. Shu bilan birga, bu kun global otashkesim va zo‘ravonliksiz hayotga bag‘ishlanishi belgilandi. Ushbu qaror 11-sentyabr voqealaridan bir necha kun oldin qabul qilingan edi. 21-sentyabr yangi tartib bo‘yicha ilk bor 2002-yilda nishonlandi.

Demak, tez-tez uchraydigan “21-sentyabr sanasi 2001-yil 11-sentyabr teraktlaridan keyin tanlangan” degan qarash tarixiy jihatdan noaniqdir. Mash’um voqealar 2001-yilgi Tinchlik kunining o‘tkazilishiga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, doimiy sana haqidagi rezolyutsiya undan oldinroq ma’qullangan edi.

Tinchlik kuni aslida nimani anglatadi?

BMT talqinida tinchlik — shunchaki urushning yo‘qligi emas. Tinchlik — bu insonlarning xavfsiz yashashi, inson huquqlarining hurmat qilinishi, nizolarning muzokara va muloqot orqali hal etilishi hamda jamiyatda bag‘rikenglik va hamkorlik muhitining shakllanishidir.

Shu sababli 21-sentyabr munosabati bilan ta’lim muassasalari, jamoat tashkilotlari va xalqaro institutlarda ma’rifiy uchrashuvlar, ijodiy tanlovlar, sport tadbirlari, xayriya aksiyalari va yoshlar tashabbuslari tashkil etiladi.

BMT davlatlar va qurolli mojaro ishtirokchilarini ushbu kun davomida jangovar harakatlarni to‘xtatishga chaqiradi. 2001-yilgi 55/282-sonli rezolyutsiyada 21-sentyabr “Global otashkesim va zo‘ravonliksiz kun” sifatida muhrlangan.

BMTning ramziy qo‘ng‘irog‘i

Xalqaro Tinchlik kunining eng mashhur timsollaridan biri — Nyu-Yorkdagi BMT bosh qarorgohida joylashgan Yaponiya Tinchlik qo‘ng‘irog‘idir.

Ushbu qo‘ng‘iroq Xalqaro Tinchlik kuni ta’sis etilishidan avval, 1954-yil iyunida BMTga Yaponiya BMT assotsiatsiyasi tomonidan taqdim etilgan. Qo‘ng‘iroq g‘oyasi Chiyoji Nakagawa tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u 1951-yilda Parijda bo‘lib o‘tgan BMT Bosh Assambleyasining 6-sessiyasida tinchlik ramzi bo‘ladigan qo‘ng‘iroq yaratish tashabbusi bilan chiqqan edi.

Qo‘ng‘iroqning o‘ziga xosligi shundaki, u 60 dan ortiq mamlakat vakillari, jumladan, turli insonlar va bolalar tomonidan hadya qilingan tangalar hamda medallardan quyilgan. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, qo‘ng‘iroq 1952-yilda quyilib, 1954-yilda tashkilotga taqdim etilgan. U biror alohida mamlakatga tegishli bo‘lmagan metallar jamlanmasidan iborat bo‘lib, ramziy ma’noda “dunyo xalqlarining umumiy ovozi”ni ifodalaydi.

Qo‘ng‘iroq yiliga ikki marta chalinadi: bahorgi tengkunlikning birinchi kunida va 21-sentyabr — Xalqaro Tinchlik kunida. 21-sentyabrdagi marosimda BMT Bosh kotibi qo‘ng‘iroqni chalib, dunyo tinchligi uchun ramziy murojaat yo‘llaydi.

Tinchlik qo‘ng‘irog‘i bilan bog‘liq eng ta’sirli tafsilotlardan biri — u o‘rnatilgan poydevor ostidagi tuproqdir. 2026-yil 9-sentyabr kuni BMT Bosh Assambleyasi raisi Xalilur Rahmon Tinchlik qo‘ng‘irog‘i marosimida so‘zga chiqib, qo‘ng‘iroq ostida Xirosima va Nagasakidagi 1945-yilgi atom portlashlaridan omon qolganlar yuborgan tuproq borligini ta’kidladi. Bu detal uni oddiy yodgorlikdan ko‘ra chuqurroq tarixiy ramzga aylantiradi: bir tomonda xalqaro birdamlik timsoli bo‘lgan tangalar, ikkinchi tomonda esa atom bombardimonlari xotirasini saqlayotgan tuproq.

Tinchlik kuni va Afg‘onistondagi 1,4 million bola

Xalqaro Tinchlik kunining amaliy natijalaridan biri 2007-yilda Afg‘onistonda kuzatilgan.

O‘shanda Peace One Day tashkiloti hamda BMT tizimidagi muassasalar hamkorligida 21-sentyabr kuni xavfsiz gumanitar faoliyat uchun sharoit yaratishga erishildi. Otashkesim imkoniyatidan foydalanib, UNICEF, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hamda Afg‘oniston Sog‘liqni saqlash vazirligi shifokorlari ziddiyatli hududlarga kirib bordi va 1,4 millionga yaqin bolani poliomiyelitga qarshi emladi.

Afg‘onistondagi ushbu muvaffaqiyatli tajriba keyingi yillarda ham davom ettirildi. 2008-yilda UNICEF, JSST va UNESCO tomonlarni 21-sentyabr kuni jangovar harakatlarni vaqtincha to‘xtatishga hamda bu vaqtni bolalarni emlash va maktablar xavfsizligini ta’minlashga bag‘ishlashga chaqirdi.

Kabutar va zaytun shoxi qayerdan kelgan?

Bugungi kunda tinchlik deyilganda ko‘pchilikning ko‘z oldiga oq kabutar va uning tumshug‘idagi zaytun shoxi keladi. Bu ramzning ildizlari qadimiy an’analarga borib tarqaladi, biroq XX asrda uning ommalashishida Pablo Pikasso ijodi muhim rol o‘ynagan. 1949-yilda Pikasso Butunjahon tinchlik kongressi uchun oq kabutar tasvirini yaratgan.

Zaytun shoxi esa qadimdan yarashuv va tinchlik belgisi hisoblangan. Oq kabutar va zaytun shoxi birga tasvirlanganda ularning ma’nosi yanada kuchayadi — bu urushdan voz kechish va tinch kelajak sari intilish timsolidir.

Dunyo bo‘ylab 200 mingdan ortiq Tinchlik ustunlari

Tinchlik faqat xalqaro tashkilotlar binolaridagina aks etmaydi. Dunyoning turli burchaklarida oddiy insonlar tomonidan o‘rnatilgan Peace Pole — Tinchlik ustunlari ham bor. Peace Pole Project ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoning barcha qit’alarida 200 mingdan ortiq shunday ustun o‘rnatilgan. Ularning asosiy g‘oyasi — “May Peace Prevail on Earth” (“Yer yuzida tinchlik hukm sursin”) degan ezgu xabarni tarqatishdir. Bunday ustunlar ko‘pincha maktablar, bog‘lar va jamoat markazlarida qad rostlagan.

Toshkentdagi Tinchlik qo‘ng‘irog‘i

Xalqaro Tinchlik kuni bilan bog‘liq e’tiborga molik faktlardan biri O‘zbekistonga taalluqlidir. Toshkentdagi Bobur (hozirgi “Do‘stlik”) bog‘ida ham Tinchlik qo‘ng‘irog‘i mavjud. Manbalarga ko‘ra, u 2003-yil 21-aprelda o‘rnatilgan bo‘lib, Yaponiyadagi Tinchlik qo‘ng‘irog‘i an’anasining nusxalaridan biridir. U poytaxtimizdagi muhim tinchlik va hamjihatlik ramzlaridan biri hisoblanadi.

Har yilning o‘z g‘oyasi

Xalqaro Tinchlik kunining yana bir an’anasi — har yili unga alohida shior va mavzu berilishidir. Masalan, 2015-yilda “Barchaning qadr-qimmati uchun tinchlik yo‘lidagi hamkorlik”, 2021-yilda esa pandemiyadan keyingi adolatli va barqaror tiklanish masalasi markazga qo‘yilgan edi.

Bu yilgi shior esa “Invest in Peace: For Everyone, Everywhere, Every Day, ya’ni Tinchlikka sarmoya kiriting: hamma uchun, hamma joyda, har kuni” deb nomlandi. Ushbu mavzu tinchlikni faqat diplomatlar yoki xalqaro tashkilotlar vazifasi emas, balki har bir insonning kundalik harakati bilan bog‘liq jarayon ekanini ta’kidlaydi. BMT bunday insonlarni “everyday architects of peace” — “tinchlikning kundalik bunyodkorlari” deb atamoqda.