Nega O‘zbekiston oltin eksport qilmay qo‘ydi?

O‘zbekistonning tashqi savdo balansida oltin eksporti strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat valyuta tushumlarini ta’minlaydi, balki jahon bozoridagi konyunkturaga moslashuvchan yondashuvni ham namoyish etadi. Oxirgi to‘rt oy davomida mamlakat tomonidan oltin eksportining to‘xtatilganligi kuzatuvchilar orasida turli savollarni tug‘dirmoqda. Mazkur jarayonni tahlil qilish uchun 2016-yildan 2026-yilgacha bo‘lgan davrni qamrab oluvchi statistik ma’lumotlar va joriy bozor tendensiyalariga nazar tashlash lozim.

Narx va eksport o‘rtasidagi korrelyatsiya

Grafik ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning oltin eksporti siyosati jahon bozoridagi narxlarning o‘zgarishi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq. Mirkonomikaga ko‘ra, odatda, oltin narxi sezilarli darajada ko‘tarilgan oylarda eksport hajmi ham ortishi kuzatiladi. Masalan, infografikada oylik eksport hajmi 2,5 mlrd dollargacha yetgan holatlar aynan narxning ijobiy o‘sish sur’atlari (5-7% atrofida) bilan mos kelganini ko'rish mumkin.

Aksincha, narx pasaygan davrlarda eksportni vaqtincha to'xtatib turish iqtisodiy jihatdan asoslangan odatiy holga aylangan. Statistikaga ko‘ra, 2016-yildan keyingi davrning 58 oyida (umumiy vaqtning 48 foizi) oltin sotilmagan bo‘lib, ushbu holatlarning 35 tasida aynan narxlarning arzonlashishi asosiy sabab bo‘lgan.

Joriy pauza va narxlarning keskin o‘sishi

Oxirgi marta O‘zbekiston 2025-yilning sentyabr oyida 1,5 mlrd dollarlik oltin eksporti amalga oshirilgan edi. Shundan buyon o‘tgan to‘rt oy ichida birorta ham tranzaksiya qayd etilmadi. Qizig‘i shundaki, aynan shu davrda oltinning oylik o‘rtacha narxi mislsiz darajada o‘sdi: sentyabrdagi 3 700 dollardan 2026-yil yanvariga kelib 4 700 dollargacha ko‘tarildi.

Ushbu holatni ikki xil omil bilan izohlash mumkin. Birinchidan, 2025-yilning so‘nggi choragida eksportning yo‘qligi yillik rejaning muddatidan avval bajarilganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, global iqtisodiyotdagi noaniqliklarning ortishi fonida narxlarning yanada ko‘tarilishi bo‘yicha kutilmalar shakllangan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Yanvar oyi faktori va mavsumiylik

Oltin eksporti dinamikasida mavsumiy omillarni ham inobatga olish lozim. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, narx ko‘tarilgan bo‘lsa-da, oltin sotilmagan 23 oyning 26 foizi aynan yanvar oylariga to‘g‘ri keladi. Grafikda 2026-yil yanvariga oid nuqtalar (pushti rangda) narx o‘sishi yuqori bo'lgan (deyarli 10% gacha) vertikal o'qda aks etgan bo'lsa-da, eksport hajmi nol nuqtasida qolayotgani ushbu an'ananing davom etayotganidan dalolat beradi.

Katta savdodan oldingi jimlik

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekistonning hozirgi kunda oltin eksport qilmayotgani bozor konyunkturasini kuzatish va eng maqbul narx nuqtasini kutish strategiyasining bir qismidir. Narxlarning 4 700 dollarlik rekord darajaga yetishi va eksportning to‘xtatib turilishi yaqin kelajakda yanada yirik hajmdagi va yuqori rentabelli savdo operatsiyalari amalga oshirilishiga zamin hozirlayotgan bo‘lishi mumkin.