O‘zbekistonda milliy genom bazasi tashkil etilishi mumkin: Bu davlatga nima beradi?

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Seul shahrida Koreya Respublikasi Prezidenti Li Chje Myon bilan tor doirada hamda rasmiy delegatsiyalar aʼzolari ishtirokida muzokara oʻtkazganligi haqida yozgan edik. Muzokaralar yakunida ikki davlat o‘rtasida 13 ta bitim va anglashuv memorandumi imzonlangan bo‘lib, ular orasida O‘zbekistonda milliy genom va biobank markazi — Biome Center’ni tashkil etish imkoniyatlari o‘rganilishi ham bor.

Biome Center orqali aholining genetik ma’lumotlari jamlanadi

Unga ko‘ra, markazda o‘zbekistonliklarning genetik ma’lumotlari va biologik namunalari jamlanishi mumkin.

Bunday baza olimlarga ajdodlardan meros bo‘lib o‘tgan genetik xususiyatlarni, aholida uchraydigan genetik farqlarni va ayrim kasalliklarga moyillikni o‘rganish imkonini beradi.

Genom bazasi davlatga nima beradi?

Milliy genom bazasi, avvalo, tibbiyot va ilm-fan uchun muhim resursga aylanishi mumkin. Undan quyidagi yo‘nalishlarda foydalanish ko‘zda tutiladi:

— irsiy kasalliklarning sabablarini o‘rganish va ularni erta aniqlash usullarini rivojlantirish;

— aholining genetik xususiyatlariga mos diagnostika va davolash yondashuvlarini ishlab chiqish;

— dori vositalarining organizmga ta’sirini genetik jihatdan tadqiq qilish;

— mahalliy olimlar uchun zamonaviy genomik tadqiqotlar bazasini yaratish.

Biroq genetik ma’lumot aniqlanganining o‘zi insonda muayyan kasallik albatta rivojlanishini anglatmaydi. Bunday natijalar shifokorlar va tadqiqotchilar tomonidan ilmiy asosda talqin qilinishi kerak.

Dunyo tajribasi qanday?

Milliy genom va biobanklar dunyoning bir qator mamlakatlarida faoliyat yuritadi.

• Buyuk Britaniyadagi UK Biobank loyihasida qariyb 500 ming kishi qatnashgan. Unda ishtirokchilarning genetik ma’lumotlari sog‘liq, turmush tarzi va tibbiy tarix bilan birgalikda o‘rganiladi.
• Estoniyada esa Estonian Biobank 210 mingdan ortiq ishtirokchini qamrab olgan. Bu mamlakat katta yoshli aholisining taxminan 20 foiziga teng. Biobank genetik va tibbiy ma’lumotlar asosida ilmiy tadqiqotlar olib borishga xizmat qiladi.
• AQShdagi All of Us Research Program ham turli aholi guruhlarining genetik va tibbiy ma’lumotlarini jamlashga qaratilgan. Dastur maqsadi tibbiyotda kamroq o‘rganilgan guruhlarni ham tadqiqotlarga jalb etishdir.

O‘zbekiston uchun qanday imkoniyatlar ochiladi?

Biome Center tashkil etilishi mamlakatda genetika, biotexnologiya va shaxsiylashtirilgan tibbiyot rivojiga turtki berishi mumkin. Eng muhimi, O‘zbekiston aholisi haqidagi genetik ma’lumotlar milliy ilmiy resurs sifatida shakllanadi.

Shu bilan birga, markazning haqiqiy samarasi uning qamrovi, texnik imkoniyatlari, tadqiqotlar sifati va fuqarolarning genetik ma’lumotlarini himoya qilish tizimiga bog‘liq bo‘ladi.