Shakar zavodlariga imtiyoz, importga cheklov Yopiq qaror ortida kimning manfaati bor?

Iqtisodchilar esa bu choralar raqobatni cheklashi, narxlar oshishiga va ayrim korxonalarning davlat hisobidan qo‘llab-quvvatlanishiga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirmoqda.

Nega shakar bo‘yicha qaror yopiq?

Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-iyuldagi 417-sonli qarori “Xizmat doirasida foydalanish uchun” sababi bilan yopiq qabul qilingan.

Qarorga ko‘ra, 2027-yil 1-yanvardan oziq-ovqat sanoati korxonalari uchun oq shakar importiga yiliga 300 ming tonna kvota belgilanadi. Uning 100 ming tonnadan qismi ichimliklar, qandolat va boshqa oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilariga ajratiladi.

Kvotalar elektron platformada ochiq onlayn-auksion orqali taqsimlanishi aytilmoqda. Ammo savol tug‘iladi: agar jarayon shaffof bo‘lsa, nega uni joriy etish haqidagi qarorning o‘zi yopiq?

Shakar ko‘plab oziq-ovqat mahsulotlari uchun muhim xomashyo hisoblanadi. Shu bois import cheklovlari nafaqat shakar, balki ichimliklar va qandolat mahsulotlari narxiga ham ta’sir qilishi mumkin.

Zavodlarga imtiyoz, byudjetga xarajat

Qarorda mahalliy shakar zavodlariga bir qator moliyaviy yengilliklar berilishi belgilangan. Jumladan, ularning “O‘zsanoatqurilishbank” oldidagi kreditlarini qaytarish muddati ikki yillik imtiyozli davr bilan besh yilgacha uzaytiriladi.

2026-yil 1-avgustdan 2031-yil 1-avgustgacha xorijiy valyutadagi kreditlar bo‘yicha foiz xarajatlarining 50 foizgacha qismi maxsus jamg‘arma hisobidan qoplanadi. Shuningdek, zavodlarni 2031-yilgacha foyda va mol-mulk soliqlaridan ozod etish bo‘yicha qonun loyihasini tayyorlash topshirilgan.

Bu choralar korxonalarning moliyaviy ahvolini yaxshilashi mumkin. Biroq nega tijorat asosida ishlayotgan zavodlarning kredit xarajatlari davlat mablag‘lari hisobidan qoplanishi kerak? Buning evaziga iste’molchi qanday foyda ko‘radi?

Agar imtiyozlar shakar narxini pasaytirmasa yoki ishlab chiqarish samaradorligini oshirmasa, bunday qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy foydasi savol ostida qoladi.

Otabek Bakirov: “Soliq to‘lovchi ham qimmat shakar oladi, ham zavod qarzini to‘laydi”

Iqtisodchi Otabek Bakirov qarorni keskin tanqid qildi. Uning fikricha, shakar importiga amaldagi 20 foizlik boj mahalliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish uchun yetarli bo‘lmayapti va endi qo‘shimcha cheklovlar joriy etilmoqda.

“Bu “mahalliylashtiruvchilar” xomashyoga kredit oladi, foizini soliq to‘lovchilar to‘laydi. Soliq to‘lovchilar ham qimmatlashtirilgan shakar oladi, ham cho‘ntagidan “mahalliylashtiruvchilarning” kredit qarzini to‘laydi”, — deb yozdi iqtisodchi.

Bakirov yopiq qaror ortida muayyan manfaatdor guruhlar turishi mumkinligini ham iddao qilgan. Biroq bu da’vo mustaqil dalillar bilan tasdiqlanishi lozim.

Ishlab chiqarish kamaymoqda, imtiyozlar ko‘paymoqda

Statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilning birinchi yarmida O‘zbekistonda 165,5 ming tonna shakar ishlab chiqarilgan. Bu 2024-yilning mos davriga nisbatan 27,3 foizga kam.

Ishlab chiqarish qisqarayotgan bir paytda zavodlarga yangi imtiyozlar berilmoqda. Ammo bu yordam evaziga ishlab chiqarish qancha oshishi, tannarx qanchaga tushishi va narxlar qanday o‘zgarishi haqida aniq maqsadli ko‘rsatkichlar jamoatchilikka ma’lum qilinishi muhim.

Aks holda, davlat yordami korxonalar raqobatbardoshligini oshirish o‘rniga, ularning imtiyozlarga qaramligini kuchaytirishi mumkin.

Davlat xaridlarida ham mahalliy zavodlarga ustuvorlik

2027-yildan davlat tashkilotlari shakar xarid qilishda mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ustuvorlik beradi. Davlat zaxiralari ham ularning mahsulotlari hisobidan shakllantiriladi.

Bu zavodlarga barqaror xaridor yaratadi. Biroq import shakari arzonroq bo‘lsa ham, davlat tashkilotlari qimmatroq mahalliy mahsulotni sotib oladimi? Narxlar o‘rtasidagi farq kimning hisobidan qoplanadi?

Bu savollarga javob berilishi byudjet xarajatlari shaffofligi uchun muhim.

Asosiy savol: qaror kimga foyda keltiradi?

Mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash ish o‘rinlarini saqlash va importga qaramlikni kamaytirishga xizmat qilishi mumkin. Ammo bunday siyosat aniq natijalarga asoslanishi kerak.

Shu sababli hukumat bir qator savollarga javob berishi lozim:

— Nega shakar bozoriga ta’sir qiladigan qaror yopiq qabul qilingan?

— 300 ming tonnalik kvota qanday hisob-kitob asosida belgilangan?

— Zavodlarga berilayotgan imtiyozlar budjetga qanchaga tushadi?

— Davlat yordami evaziga korxonalar qanday majburiyatlarni oladi?

— Import cheklovlari shakar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari narxiga qanday ta’sir qiladi?

Eng muhim masala — zavodlarni qo‘llab-quvvatlash bilan birga, iste’molchilar va soliq to‘lovchilar manfaatlarini ham himoya qilishdir. Chunki iqtisodiy siyosat samarasi zavodlarga qancha imtiyoz berilgani bilan emas, balki bozorda mahsulot qanchalik arzon, sifatli va yetarli bo‘lishi bilan o‘lchanadi.

Hukumat yopiq qaror bilan shakar importiga kvota joriy etib, mahalliy zavodlarga 2031-yilgacha soliq va kredit imtiyozlari berishni ko‘zda tutmoqda. Hatto ularning kredit foizlarining bir qismi davlat mablag‘lari hisobidan qoplanadi.

Ammo nega butun bozorga va millionlab iste’molchilarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan qaror jamoatchilikdan yopiq holda qabul qilindi? Shakarchilarga berilayotgan bu imtiyozlar kimning manfaatiga xizmat qiladi va uning xarajatini oxir-oqibat kim to‘laydi?