O‘zbekiston olimlari 10 million genetik markerni o‘rgandi: Yevropada ishlab chiqilgan testlar nega o‘zbeklar uchun aniq natija bermasligi mumkin?
Yevropaliklar uchun ishlab chiqilgan genetik testlar O‘zbekiston aholisi salomatligi bilan bog‘liq ayrim xavflarni aniqlashda yetarlicha aniq bo‘lmasligi mumkin. Buning sababi turli xalqlarning irsiy xususiyatlari bir-biridan farq qilishidir. O‘zbekiston olimlari aynan shu masalaga yechim topish uchun mamlakat aholisining genetik xaritasini o‘rganmoqda.
5 daqiqa o‘qiladi
UZ24 muxbiri Fanlar akademiyasi huzuridagi Ilg‘or texnologiyalar markaziga borib, bu yerda olib borilayotgan tadqiqotlar, laboratoriyalar faoliyati va amaliyotga tatbiq etilishi rejalashtirilgan ishlanmalar bilan tanishdi.
Markazda olib borilayotgan izlanishlar bir nechta muhim yo‘nalishni qamrab oladi. Ular orasida O‘zbekiston aholisining genetik xususiyatlarini aniqlash, hujayralardan tibbiyotda foydalanish, yangi dori vositalarini yaratish va zamonaviy biotexnologik ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish bor.
O‘zbekiston aholisining genetik xaritasi o‘rganilmoqda
Tibbiyotda genetik testlar ayrim kasalliklarning rivojlanish xavfini oldindan baholash, insonning muayyan kasalliklarga moyilligini aniqlash uchun qo‘llanadi. Biroq bunday tekshiruvlarning aniqligi ularda foydalaniladigan genetik ma’lumotlar qaysi aholi guruhiga tegishli ekaniga ham bog‘liq.
Masalan, yevropaliklar genetikasi asosida ishlab chiqilgan test Markaziy Osiyo aholisi uchun xuddi shunday aniqlikda ishlamasligi mumkin. Chunki turli xalqlarning irsiy xususiyatlari o‘ziga xos bo‘lib, ularning ayrim jihatlari hozirgacha yetarlicha o‘rganilmagan.
O‘zbekistonda ushbu muammoni bartaraf etish maqsadida “O‘zbekistonning 1000 genomi” milliy loyihasi boshlangan. Loyiha doirasida mamlakat aholisining genetik xususiyatlarini aniqlash uchun 10 millionga yaqin genetik marker tadqiq etildi.
Genetik markerlar DNKdagi irsiy farqlarni ko‘rsatuvchi o‘ziga xos belgilar hisoblanadi. Ularni o‘rganish orqali turli odamlardagi genetik tafovutlarni aniqlash va ayrim kasalliklar bilan bog‘liq irsiy omillarni tushunish mumkin.
Tadqiqotlar natijasida inson salomatligi uchun ahamiyatli bo‘lgan 54 ta genetik variant aniqlangan. Shuningdek, ikkinchi turdagi qandli diabet rivojlanish xavfi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan 20 ta genetik xususiyatlar majmuasi topilgan.
Bu kabi izlanishlar kelgusida kasalliklarga moyillikni insonning genetik xususiyatlari asosida baholash, ularning oldini olish va davolash usullarini to‘g‘ri tanlash imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Hozirda Ilg‘or texnologiyalar markazida 50 dan ortiq turdagi genetik tadqiqotlar olib borilmoqda.
O‘zbekistonda poya hujayralari banki tashkil etildi
Markaz olimlarining ishlari faqat inson DNKsini o‘rganish bilan cheklanmaydi. Yana bir muhim yo‘nalish — shikastlangan to‘qimalarni tiklashda foydalanish mumkin bo‘lgan poya hujayralarini tadqiq etish.
Bu maqsadda mamlakatda ilk bor poya hujayralari banki tashkil qilingan. Unda 1 200 dan ortiq biologik material namunasi saqlanmoqda. Namunalar taxminan −196 daraja haroratda maxsus sharoitda muzlatilgan holda saqlanadi. Bu esa hujayralarning xususiyatlarini kelgusidagi ilmiy tadqiqotlar va tibbiy amaliyot uchun saqlab qolish imkonini beradi.
Bundan tashqari, mutaxassislar hujayralar asosida maxsus biologik mahsulotlar ishlab chiqmoqda. Ushbu mahsulotlar shifokorlar bilan hamkorlikda og‘ir jarohat olgan, kuyish jarohatlariga uchragan va ko‘z kasalliklari bilan og‘rigan 20 dan ortiq bemorni davolash jarayonida sinab ko‘rilgan.
Dastlabki klinik tajribalardan biri alohida e’tiborga loyiq. Bemorning shikastlangan terisini tiklash uchun avval besh marta teri ko‘chirib o‘tkazishga urinishgan, biroq barcha urinishlar samarasiz yakunlangan.
Keyinchalik laboratoriya sharoitida yetishtirilgan fibroblast hujayralaridan foydalanilgan. Terining tiklanishida muhim rol o‘ynaydigan ushbu hujayralar qo‘llanganidan so‘ng ko‘chirib o‘tkazilgan teri muvaffaqiyatli bitgan.
Mutaxassislar bu natijani dastlabki klinik tajriba sifatida baholamoqda. Usulning samaradorligi va uni kengroq qo‘llash imkoniyatlarini aniqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar talab etiladi.
Sun’iy intellekt yordamida yangi molekulalar yaratilmoqda
Ilg‘or texnologiyalar markazida sun’iy intellekt imkoniyatlaridan dori vositalarini ishlab chiqish yo‘nalishida ham foydalanilmoqda. Tadqiqotchilar mavjud molekulalarni tahlil qilish bilan cheklanmay, tabiatda ilgari uchramagan yangi birikmalarni loyihalashtirish ustida ham ishlamoqda.
Bunday loyihalardan biri peptidlar yaratishga qaratilgan. Peptidlar oqsillar tarkibini hosil qiluvchi aminokislotalarning qisqa zanjirlaridir.
Sun’iy intellekt yordamida olimlar oldindan belgilangan tuzilish va xususiyatlarga ega peptid molekulalarini ishlab chiqmoqda. Ularning ayrimlari tabiatda mavjud bo‘lmagan yangi molekulalardir.
Keyingi bosqichda kompyuter yordamida loyihalashtirilgan birikmalar laboratoriyada sintez qilinadi va ularning biologik ta’siri tekshiriladi.
Tadqiqotlarning asosiy maqsadlaridan biri insult, is gazidan zaharlanish va Parkinson kasalligi oqibatida zararlanishi mumkin bo‘lgan asab hujayralarini himoya qilish usullarini topishdir.
Markazda immun tizimining NK-hujayralari ham o‘rganilmoqda. Ushbu hujayralar organizmda ayrim o‘sma va virus bilan zararlangan hujayralarni mustaqil aniqlash hamda yo‘q qilish xususiyatiga ega.
Olimlar NK-hujayralarini ajratib olish va laboratoriya sharoitida ko‘paytirish texnologiyalarini o‘zlashtirmoqda. Kelgusida bu ishlanmalar immun tizimi imkoniyatlaridan foydalanadigan yangi davolash usullarini yaratishda qo‘l kelishi mumkin.
Yana bir tadqiqot yo‘nalishi ekzosomalar bilan bog‘liq. Bular hujayralar o‘rtasida turli biologik signallarni tashishga xizmat qiladigan juda kichik zarrachalardir.
Markaz mutaxassislari qon plazmasi va tuya sutidan ekzosomalarni ajratib olish texnologiyasini o‘zlashtirgan. Hozirda ushbu zarrachalarning xususiyatlari va ulardan tibbiyot hamda kosmetologiyada foydalanish imkoniyatlari o‘rganilmoqda.
Yiliga 5 million flakon dori ishlab chiqarish imkoniyati yaratiladi
Ilmiy tadqiqotlar natijalarini laboratoriya doirasidan chiqarib, amaliy ishlab chiqarishga olib kirish uchun Markaz qoshida “CAT-BioTech” biotexnologik majmuasi tashkil etilgan.
Maydoni 2 ming kvadrat metr bo‘lgan majmua yiliga 5 million flakon dori vositasi ishlab chiqarishga mo‘ljallangan.
Dastlabki ishlab chiqarish loyihalari qatoridan trastuzumab preparati va grippga qarshi vaksina o‘rin olgan. Trastuzumab, xususan, ayrim saraton kasalliklarini davolashda qo‘llanadigan biologik preparat hisoblanadi.
Hozirda majmuani litsenziyalash va sertifikatlashtirish jarayonlariga tayyorgarlik ko‘rilmoqda. Barcha zarur tartib-taomillar yakunlanganidan keyingina ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishning navbatdagi bosqichlariga o‘tish mumkin bo‘ladi.
Umuman olganda, Ilg‘or texnologiyalar markazida olib borilayotgan ishlar genetik tadqiqotlardan tortib, hujayra texnologiyalari, yangi molekulalar yaratish va biopreparatlar ishlab chiqarishgacha bo‘lgan keng yo‘nalishlarni qamrab olgan.
Bu loyihalarning muhim jihati shundaki, olimlar faqat xorijda ishlab chiqilgan texnologiyalarni o‘rganish bilan cheklanmayapti. Ular O‘zbekiston aholisining genetik xususiyatlariga mos tadqiqotlar olib borish, kasalliklarni erta aniqlash imkoniyatlarini kengaytirish, davolashning yangi usullarini ishlab chiqish va mamlakatning o‘zida zamonaviy biopreparatlar ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratishga intilmoqda.
