Dunyo bo‘ylab yoshlar namoyishlari keng tarqalmoqda: Zumerlar nimalardan norozi?

Fransiya, Albaniya va Hindistonda yuz berayotgan namoyishlar ayni vaqtda dunyo jamoatchiligi e’tiborini yana bir bor yoshlar muammolariga qaratdi.

Fransiyadagi qimmat hayot va ta’lim muammolaridan norozilik

Fransiyadagi voqealar yoshlar noroziligi qanday qilib umummilliy harakatga aylanish mumkinligini ko‘rsatdi. Fransiya Ichki ishlar vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, 17-oktyabr kuni mamlakat bo‘ylab o‘tkazilgan namoyishlarda 550 mingdan ortiq kishi qatnashdi. Dastlabki noroziliklar maktab o‘quvchilari orasida boshlangan bo‘lib, ular o‘qituvchilar yetishmasligi, maktab binolarining ahvoli va ta’lim sharoitlaridan norozi bo‘ldi. Keyinchalik bu talablar yashash xarajatlari, yoqilg‘i narxlari va davlat xizmatlari sifatiga oid kengroq norozilik bilan qo‘shildi.

Hukumatning 2027-yilgi budjet loyihasi ham bahslarni kuchaytirdi. Unda budjet taqchilligini kamaytirish uchun 54 milliard yevrolik xarajatlarni qisqartirish va soliq choralarini amalga oshirish taklif etildi. Davlat xizmatchilari ish haqi hisob-kitobida qo‘llaniladigan shkalaning muzlatilishi kasaba uyushmalarining e’tiroziga sabab bo‘ldi.

Ayrim shaharlarda vaziyat zo‘ravonlikka aylandi. Limoj shahridagi shahar hokimiyatining tarixiy binosi yong‘inda jiddiy zarar ko‘rdi. Leonda turizm idorasi binosi yoqib yuborildi, ayrim do‘konlar talon-toroj qilindi va politsiya bilan to‘qnashuvlar yuz berdi.

Prezident Emmanuel Makron zo‘ravonlikni qoralab, zarar yetkazganlar javobgarlikka tortilishini bildirdi. Shu bilan birga, namoyish vakillari bilan uchrashuvlar o‘tkazilishini aytdi.

Albaniyada talabalar noroziligi hukumat iste’fosi talabiga aylandi

Albaniyadagi namoyishlar ekologik noroziliklardan boshlandi. Mamlakat janubidagi sohil hududida turistik majmua qurilishi rejalashtirilgan va uning atrofida bahslar yuzaga kelgan. Loyiha AQSh prezidenti Donald Trampning kuyovi Jared Kushner bilan bog‘liq investorlar tomonidan ilgari surilgan. Tanqidchilar tabiiy hududga zarar yetishi, yer bilan bog‘liq qarorlarning shaffofligi va yirik biznes manfaatlarining siyosatga ta’siridan xavotir bildirdi. Harakat “Flamingo inqilobi” nomi bilan tanildi. Flamingo ramzi hududning tabiiy boyliklariga ishora qiladi.

Oktyabr oyida norozilikka talabalarning shikoyatlari – universitetlardagi sharoitlar, o‘qish to‘lovlari, ta’lim sifati, bitiruvchilarning ish topish imkoniyatlari, korrupsiya va turmush xarajatlarining oshishi ham qo‘shildi. Bundan tashqari namoyishchilar bosh vazir iste’fosini ham talab qilishgan.

13-oktyabrdan boshlab Tirana shahrida namoyishlar keskinlashdi. Ayrim namoyishchilar hukumat binolari va banklarga hujum qildi, politsiyaga toshlar otib, kokteyllar sepishdi. Politsiya esa suv purkagichlar, ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz va boshqa kuch ishlatish vositalaridan foydalangan. Noroziliklar boshqa shaharlarga ham tarqaldi.

Bosh vazir Edi Rama iste’foga chiqish talabini rad etdi. U namoyishlar mamlakatning Yevropa Ittifoqiga qo‘shilish jarayoniga zarar yetkazishi mumkinligini aytdi. Yevropa Komissiyasi zo‘ravonlikni qoralash bilan birga, tinch namoyish qilish huquqi hurmat qilinishi kerakligini ta’kidladi.

Albaniyadagi bir-biridan farqli masalalar – ekologiya, korrupsiya, ta’lim va ish o‘rinlari bitta siyosiy norozilikka birlashgan. Yoshlar faqat bir qarorni o‘zgartirishni emas, hukumatning umumiy faoliyati yuzasidan hisobdorlikni talab qila boshladi.

Hindistondagi saylovchilar ro‘yxati atrofidagi mojaro

Hindistondagi noroziliklarning markazida saylovchilar ro‘yxatini qayta tekshirish jarayoni turibdi. Bu jarayon Special Intensive Revision deb ataladi. 2025-yildan boshlangan tekshiruv davomida 130 milliondan ortiq ism saylovchilar ro‘yxatidan chiqarilgani haqida xabar berildi. Saylov komissiyasi bu raqamlar orasida vafot etgan, boshqa joyga ko‘chib ketgan va manzili aniqlanmagan odamlar borligini aytmoqda. Muxolifat va yoshlar boshchiligidagi Cockroach Janta Party (CJP) esa jarayon qonuniy saylovchilarning huquqlariga ham zarar yetkazishi mumkinligini ta’kidlamoqda. Ular Bosh saylov komissari Gyanesh Kumar iste’fosini, ro‘yxatlarni mustaqil tekshirishni va ovoz berish huquqini himoya qilishni talab qilmoqda.

CJP nomining kelib chiqishi ham o‘ziga xos. 2026-yil may oyida Hindiston Oliy sudi raisi Surya Kant ishsiz yoshlarni “tarakanlar” (cockroaches) va “parazitlar” deb atagan (u keyinroq so‘zlarini kontekstdan chiqarib tashlanganini aytdi). Yoshlar bu so‘zni “tarakanlar o‘lmaydi” degan shior bilan o‘zlariga ramz qilib oldilar.

Oktyabr oyida Dehlida xavfsizlik choralari kuchaytirildi, yuzlab namoyishchilar va harakat yetakchilari hibsga olindi. 12-oktyabr kuni muxolifat vakillari saylovchilar ro‘yxatidagi o‘zgarishlarga qarshi Oliy sudga murojaat qilish maqsadida yurish o‘tkazdi. Hukumat va Saylov komissiyasi esa ayblovlarni rad etmoqda.

Yevropaning boshqa mamlakatlaridagi namoyishlar

Belgiyaning Bryussel shahrida talabalar universitetga ro‘yxatdan o‘tish to‘lovlari va ta’lim islohotlariga qarshi chiqdi. Politsiya ayrim namoyishchilar bilan to‘qnashib, ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz va suv purkagichlardan foydalangan.

Portugaliyaning Lissabon shahrida esa yashash xarajatlari, ish haqining pastligi va uy-joy tanqisligi asosiy norozilik sabablariga aylandi. Yevropa parlamenti ma’lumotiga ko‘ra, Portugaliyada uy-joy narxlari 2015–2024-yillar oralig‘ida 124 foizga oshgan. Bu o‘sish ko‘plab yoshlarning mustaqil hayot boshlashi va yirik shaharlarda yashashini qiyinlashtirmoqda.

Italiyaning Milan shahrida urushlar va yashash xarajatlariga qarshi boshlangan namoyish ayrim guruhlar ishtirokida zo‘ravonlikka aylandi. Do‘konlarga zarar yetkazildi, politsiya bilan to‘qnashuvlar yuz berdi. Bosh vazir Giorgia Meloni namoyish qilish huquqini tan olgan holda, shaharlarni vayron qilishni qoraladi.

Bu faqat 2026-yilga xos hodisami?

2025-yilda Nepal, Madagaskar, Marokash, Indoneziya va boshqa mamlakatlarda ham yoshlar boshchiligidagi namoyishlar kuzatilgan.

Nepalda ijtimoiy tarmoqlarga qo‘yilgan cheklovlar norozilikka turtki bergan bo‘lsa-da, harakat tez orada korrupsiya, siyosiy imtiyozlar va hukumatning hisobdorligi masalalarini ham ko‘tardi. Madagaskarda elektr va suv ta’minotidagi uzilishlar, turmush sharoiti va korrupsiya bo‘yicha noroziliklar siyosiy inqirozga olib keldi. Marokashda esa yoshlar ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlarini yaxshilashni talab qilgan.

O‘zbekiston nimalarga e’tibor berishi kerak?

O‘zbekiston uchun bu voqealar tayyor siyosiy ssenariy yoki muqarrar xavf sifatida emas, davlat boshqaruvi va yoshlar siyosatini baholash imkoniyati sifatida ko‘rilishi kerak.

Birinchidan, yoshlarni faqat ta’lim muassasalari orqali emas, qarorlar qabul qilish jarayonida ham eshitish zarur. Talabalar, yosh mutaxassislar, ish izlayotganlar va muayyan hududlarda yashovchi yoshlarning muammolari bir xil emas. Ularning fikrini muntazam o‘rganish va bildirilgan takliflar bo‘yicha qanday qaror qabul qilinganini ochiq tushuntirish muhim.

Ikkinchidan, ish o‘rinlari va munosib daromad masalasi yoshlar siyosatining markazida bo‘lishi kerak. Faqat yangi ish o‘rinlari sonini e’lon qilish yetarli emas. Ishning barqarorligi, maoshning yashash xarajatlariga mosligi, malaka oshirish imkoniyati va hududlar o‘rtasidagi farqlar ham hisobga olinishi lozim.

Uchinchidan, ta’lim sifati natija bilan o‘lchanishi kerak. Maktab yoki universitetning mavjudligi o‘z-o‘zidan sifatli ta’limni anglatmaydi. O‘qituvchilar yetarliligi, ta’lim infratuzilmasi, amaliy ko‘nikmalar va bitiruvchilarning ishga joylashishi bo‘yicha ochiq ma’lumotlar muhim.

Nihoyat, yoshlarning noroziligini faqat muammo yoki xavf manbayi sifatida ko‘rish noto‘g‘ri. Ular jamiyatning katta qismi, iqtisodiyotning kelajakdagi tayanchi va davlat siyosatining bevosita ta’sirini his qiladigan guruhdir. Ularning tanqidi har doim ham to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin, ammo uni eshitish va dalillar asosida javob berish davlat boshqaruvining muhim vazifasidir.