Milliardlab Android foydalanuvchilari xavf ostida

Google va Forbes tahlillari smartfon bozoridagi xavfsizlik inqirozini ochiqladi: dunyodagi qurilmalarning qariyb yarmi xakerlar uchun ochiq eshik bo‘lib turibdi.

Dunyo bo‘ylab Android operatsion tizimida ishlovchi smartfon egalari jiddiy xavfdan ogohlantirildi. Forbes nashrining so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda barcha Android qurilmalarning 40 foizdan ortig‘i muhim xavfsizlik yangilanishlarini olmayapti. Bu esa milliardlab foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari va raqamli xavfsizligini katta xavf ostiga qo‘ymoqda.

Yangilanishlar poygasida ortda qolish

Texnologik taraqqiyot shiddat bilan ilgarilayotgan bir paytda, foydalanuvchilarning yangi tizimlarga o‘tish ko‘rsatkichi kutilganidan ancha past. 2025-yil dekabr holatiga ko‘ra, Android versiyalarining bozordagi ulushi quyidagicha taqsimlangan:

• Android 16: qurilmalarning atigi 7,5 foizida;
• Android 15: 19,3 foizida;
• Android 14: 17,9 foizida;
• Android 13: 13,9 foizida.

Eng tashvishlanarli jihati shundaki, Android 12 va undan eski versiyalar rasman qo‘llab-quvvatlashdan to‘xtatilgan. Bu degani, ushbu tizimlarda ishlovchi millionlab smartfonlar yangi turdagi zararli dasturlar va xakerlik hujumlariga qarshi "immunitet"ga ega emas.

Samsung egalari diqqat markazida

Ekspertlarning ta’kidlashicha, ushbu xavf ayniqsa Samsung smartfonlari egalari uchun dolzarb bo‘lib turibdi. Mazkur brendning ko‘plab eski modellari yangi himoya protokollaridan mahrum bo‘lgani sababli, josuslik dasturlari va kiberhujumlar nishoniga aylanish ehtimoli yuqori.

Vaziyatni raqobatchi Apple bilan solishtirganda, farq yaqqol ko‘zga tashlanadi. Garchi iPhone foydalanuvchilari ham yangilanish zaruratiga duch kelsalar-da, Apple o‘z ekotizimida yangilanishlarni tezkor tarqatish orqali zaif qurilmalar sonini minimal darajada saqlab qolmoqda. Android olamida esa tarqoqlik va eski modellarning ko‘pligi “xavfli zona”ning kengayishiga sabab bo‘lmoqda.

Google tavsiyalari: O‘zingizni qanday himoya qilish mumkin?

Google korporatsiyasi yuzaga kelgan vaziyatni hisobga olib, foydalanuvchilarga quyidagi qat’iy choralarni ko‘rishni tavsiya qilmoqda:

1. Versiyani tekshirish: Qurilma sozlamalari orqali operatsion tizimning eng so‘nggi versiyasini tekshirish va iloji bo‘lsa, uni yangilash.
2. Antivirus dasturlari: Faqat rasmiy va ishonchli antivirus himoya vositalaridan foydalanish.
3. Ilovalar manbasi: Noma’lum va ishonchsiz manbalardan (APK fayllar) ilovalarni yuklab olishni cheklash.

Xavfsizlik yangilanishlariga e’tiborsiz bo‘lish shunchaki texnik xatolik emas, balki shaxsiy maxfiylikning boy berilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan jiddiy xatordir. Raqamli dunyoda xavfsiz qolishning yagona yo‘li — tizimni doimiy nazorat qilish va ehtiyot choralarini e’tiborsiz qoldirmaslikdir.

Inqirozning ildizi: Fragmentatsiya muammosi

Android ekotizimidagi ushbu xavfsizlik inqirozi ortida “fragmentatsiya” (tizimning parchalanishi) deb ataluvchi fundamental muammo yotadi. Apple kompaniyasidan farqli o‘laroq — u yerda dasturiy ta’minot va apparat (iPhone) bir qo‘lda jamlangan — Android dunyosida jarayon ancha murakkab.

Google operatsion tizimning yangi versiyasini chiqarganidan so‘ng, har bir ishlab chiqaruvchi (Samsung, Xiaomi va boshqalar) uni o‘z qurilmalariga moslashtirishi, interfeys dizaynini o‘zgartirishi va aloqa operatorlari bilan sinovdan o‘tkazishi shart. Bu zanjir shunchalik uzunki, ko‘plab arzon va o‘rta toifadagi modellar yangilanish yetib kelguncha "ma’naviy eskirib" ulgurmoqda. Natijada, ishlab chiqaruvchilar yangi modellarni sotishga e’tibor qaratib, eski foydalanuvchilarni kiber-tahdidlar qarshisida yolg‘iz qoldirmoqda.

“Teshik” tizimlar: Xakerlar nimani ko‘zlamoqda?

Xavfsizlik yangilanishlarini olmagan smartfon — bu kaliti yo‘qolgan qulfga o‘xshaydi. Eskirgan Android versiyalarida xakerlar quyidagi usullardan keng foydalanmoqda:

• Zero-day (Nolinchi kun) hujumlari: Tizimdagi ishlab chiqaruvchi tomonidan hali yopilmagan (yoki endi yopilmaydigan) zaifliklar orqali qurilmaga to‘liq kirish imkoniyati.
• Bank troyanlari: Yangi Android versiyalarida tranzaksiyalarni tasdiqlovchi SMS-xabarlarni yashirin o‘qish o‘ta qiyinlashtirilgan. Biroq Android 12 va undan eski tizimlarda zararli dasturlar foydalanuvchi ruxsatisiz bank ilovalarini nazorat qilishi va mablag‘larni o‘g‘irlashi ancha oson.

Google’ning “Project Treble” loyihasi: Yechim bormi?

Google vaziyatni tuzatish uchun 2017-yilda Project Treble loyihasini taqdim etgan edi. Uning maqsadi — operatsion tizimning asosiy kodini ishlab chiqaruvchilarning interfeysidan ajratib qo‘yish va yangilanishlarni tezroq tarqatishdir.

Garchi bu texnologiya so‘nggi yillarda vaziyatni bir qadar yumshatgan bo‘lsa-da, 2025-yil oxiriga kelib milliarddan ortiq qurilma hali ham xavfli zonada qolayotgani loyihaning kutilgan darajada samarali bo‘lmaganini ko‘rsatmoqda. Buning sababi, ishlab chiqaruvchilarning byudjet modellar uchun uzoq muddatli qo‘llab-quvvatlash xarajatlaridan qochishidir.

Kiber-gigiyena: Nima uchun yangilanishdan qo‘rqamiz?

Muammoning yana bir tomoni foydalanuvchilarning raqamli savodxonligi bilan bog‘liq. Ko‘pchilik foydalanuvchilar orasida “Yangilanish yuklasam, telefonim qotib qoladi” yoki “Interfeys o‘zgarib ketsa, ishlatishga qiynalaman” degan asossiz qo‘rquvlar mavjud.

Ekspertlar shuni ta’kidlaydiki, tizim yangilanishi faqatgina yangi dizayn emas, balki birinchi navbatda “himoya qalqoni”dir. Qulaylikni xavfsizlikdan ustun qo‘yish — bugungi kiber-urushlar davrida eng katta xatoga aylanishi mumkin. Shaxsiy ma’lumotlar, bank hisoblari va shaxsiy hayot daxlsizligi bevosita o‘sha “zerikarli” yangilanish tugmasini bosishga bog‘liq bo‘lib qolmoqda.