17-noyabrdagi qatliom: Nima uchun bugun “Talabalar kuni” sifatida nishonlanadi?
Bugun dunyo bo‘ylab 17-noyabr — Xalqaro talabalar kuni nishonlanadi. Biroq bu sananing tarixi bayramona tadbirlardan emas, 1939-yilda Pragada natsistlar tomonidan amalga oshirilgan qonli qatag‘ondan boshlanadi. Minglab talabalar ozodlik uchun kurashgani sabab ta’qibga uchragan.
5 daqiqa o‘qiladi

1939-yil 17-noyabr tongida Pragadagi talabalar turar joylari fashistlar tomonidan qurshab olindi. Universitetlar yopildi, to‘qqiz nafar talaba sudsiz otib tashlandi, 1 200 dan ortiq yosh konslagerlarga jo‘natildi. Ularning aybi esa bosqin ostidagi Vatanining ozodligi uchun kurashish va o‘z fikrini bildirish edi.
Oradan ikki yil o‘tib, aynan shu fojia qurbonlari xotirasiga 17-noyabr Xalqaro talabalar kuni sifatida belgilandi. Bugun bayram sifatida nishonlanadigan ushbu sana aslida qanday voqealar bilan boshlangan?
Natsistlar bosqini va talabalar qarshiligi
1939-yil mart oyida Germaniya qo‘shinlari Chexoslovakiyani bosib oldi. Mamlakatning Chexiya hududida Bogemiya va Moraviya protektorati tashkil etilib, hokimiyat amalda natsistlar nazoratiga o‘tdi. Bosqin ortidan mahalliy aholining siyosiy va milliy huquqlari cheklana boshladi. Chex xalqining milliy qadriyatlari, tili va madaniyatiga bosim kuchaydi. Ziyolilar, o‘qituvchilar va talabalar ham natsistlar nazoratidan chetda qolmadi.
Biroq mamlakatda bosqinchilarga qarshi qarshilik harakati shakllanayotgan edi. Talabalar ham yashirin tashkilotlar tuzib, norozilik namoyishlarida qatnasha boshladi. Ular uchun universitetlar faqat bilim olinadigan maskan emas, balki milliy ozodlik g‘oyalari tarqaladigan muhitga aylangan edi.
1939-yil 28-oktabr kuni Chexoslovakiya tashkil topganining 21 yilligi nishonlanishi kerak edi. Ammo mamlakat bosqin ostida bo‘lgani sababli bu sanani ommaviy tarzda nishonlash taqiqlangan edi. Shunga qaramay, Pragada talabalar va boshqa fuqarolar ko‘chalarga chiqib, mustaqillik ramzlari ostida namoyish o‘tkazdi. Ular milliy madhiyani kuylab, mamlakat ozodligini talab qildi.
Dastlab namoyishchilarni mahalliy politsiya tarqatib yuborishga jiddiy urinmadi. Biroq vaziyatga Germaniya xavfsizlik kuchlari aralashgach, olomonga qarata o‘q uzildi. Otishma oqibatida namoyishchilardan biri Vatslav Sedlachek halok bo‘ldi. Tibbiyot fakulteti talabasi Yan Opletal esa og‘ir yaralandi. U qornidan o‘q yeganiga qaramay, bir necha kun hayot uchun kurashdi. Biroq 11-noyabr kuni shifoxonada vafot etdi.
Bir talabaning o‘limi minglab odamlarni birlashtirdi
Yan Opletalning o‘limi Chexiya talabalari va mamlakat aholisining noroziligini yanada kuchaytirdi. Uning dafn marosimi 15-noyabr kuni Pragada o‘tkazildi. Marosimda minglab odamlar, jumladan, 4 mingga yaqin talaba qatnashdi.
Dastlab marhumni so‘nggi manzilga kuzatish uchun yig‘ilgan odamlar orasida milliy ozodlik va bosqinchilarga qarshi shiorlar yangray boshladi. Dafn marosimi asta-sekin fashistlar siyosatiga qarshi norozilik namoyishiga aylandi. Odamlar Chexoslovakiyaning mustaqilligi, talabalar huquqlari va mamlakatdagi bosimlarga barham berilishini talab qildi.
Nemis xavfsizlik kuchlari namoyishchilarga yana kuch ishlatib, ularni tarqatib yubordi. Ammo bu voqea natsistlar ma’muriyatining talabalar harakatiga munosabatini yanada keskinlashtirdi. Ular norozilikning qayta avj olishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun keskin choralar ko‘rishga qaror qildi.
17-noyabr tongida Pragada nima yuz berdi?
1939-yil 17-noyabr kuni tong saharda Germaniya xavfsizlik kuchlari Pragadagi talabalar turar joylariga bostirib kirdi. Talabalar uyg‘onishga ham ulgurmay, binolar qurshab olindi va ommaviy hibsga olishlar boshlandi. Ko‘plab yoshlar kuch ishlatish orqali turar joylaridan olib chiqildi.
O‘sha kuni talabalar harakatining to‘qqiz nafar vakili hech qanday sud va tergovsiz otib tashlandi. Ularning orasida talabalar tashkilotlari yetakchilari ham bor edi. Bundan tashqari, 1 200 ga yaqin talaba Germaniyadagi Sachsenhausen konslageriga jo‘natildi. Ular og‘ir sharoitlarda saqlandi, majburiy mehnatga jalb qilindi va turli qiynoqlarga duchor bo‘ldi. Lagerda 21 nafar talaba hayotdan ko‘z yumdi.
Natsistlar Chexiya hududidagi barcha universitetlarni ham yopib qo‘ydi. Ularning faoliyati Ikkinchi jahon urushi yakuniga qadar tiklanmadi. Shu tariqa talabalar harakatini bostirish maqsadida boshlangan qatag‘on butun mamlakat ta’lim tizimiga ham jiddiy zarba berdi.
Bu voqealar nafaqat Chexoslovakiyada, balki xalqaro miqyosda ham katta norozilik uyg‘otdi. Fashistlar tomonidan yoshlarning ta’qib qilinishi, universitetlarning yopilishi va talabalarning konslagerlarga yuborilishi dunyoning turli mamlakatlaridagi talabalar tashkilotlari e’tiborini tortdi.
Fojiali sana qanday qilib talabalar kuniga aylandi?
1941-yilda fashizmga qarshi kurash olib borayotgan mamlakatlar talabalari vakillari Londonda xalqaro yig‘ilish o‘tkazdi. Unda 1939-yil 17-noyabr kuni Pragada yuz bergan qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish masalasi ham muhokama qilindi.
Yig‘ilishda 17-noyabrni Xalqaro talabalar kuni sifatida belgilash to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Shu tariqa fashistlar tomonidan ta’qib qilingan va o‘ldirilgan chexiyalik yoshlar xotirasi xalqaro miqyosda e’tirof etildi. Keyinchalik bu sana dunyoning turli mamlakatlaridagi talabalar tomonidan nishonlana boshladi.
Shu sababli 17-noyabr dastlab bayramona tadbirlar yoki talabalar hayotidagi quvonchli voqealar bilan emas, balki erkinlik va o‘z huquqlari uchun kurashgan yoshlar xotirasi bilan bog‘liq holda tarixga kirdi.
50 yil o‘tib, talabalar yana tarix sahnasiga chiqdi
17-noyabr Chexiya tarixida yana bir muhim voqea bilan bog‘liq. 1989-yilning aynan shu sanasida Pragada talabalar yana ko‘chalarga chiqdi. Bu safar ular 1939-yilgi qatag‘on qurbonlari xotirasini yod etish bilan birga, mamlakatdagi kommunistik tuzumga qarshi norozilik bildirdi.
Namoyishda minglab talabalar qatnashdi. Dastlab xotira tadbiri sifatida tashkil etilgan yurish davomida ishtirokchilar shahar markaziga qarab harakatlandi. Ular siyosiy erkinlik, demokratik o‘zgarishlar va kommunistik hukumat siyosatiga barham berilishini talab qildi.
Namoyish Národní třída ko‘chasiga yetib kelganida politsiya yo‘lni to‘sdi. Qurolsiz yoshlar kuch ishlatish orqali tarqatib yuborildi. Yuzlab namoyishchilar kaltaklandi va jarohat oldi. Bu voqea mamlakat bo‘ylab keskin norozilikka sabab bo‘ldi.
Keyingi kunlarda talabalar tashabbusi bilan universitetlarda ish tashlashlar boshlandi. Ularga ziyolilar, san’atkorlar, aktyorlar va boshqa fuqarolar ham qo‘shildi. Namoyishlar butun mamlakatni qamrab olib, kommunistik hokimiyatning tugatilishiga olib kelgan siyosiy jarayonni tezlashtirdi. Tarixga “Baxmal inqilobi” nomi bilan kirgan bu voqealar natijasida Chexoslovakiyada kommunistik tuzum barham topdi va demokratik boshqaruvga o‘tish boshlandi.
Shunday qilib, 17-noyabr Chexiya tarixida yarim asr oralig‘ida ikki bor talabalar qarshiligi va siyosiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq muhim sanaga aylandi.
Bugun 17-noyabr dunyoning turli mamlakatlarida talabalar kuni sifatida nishonlanadi. Bu sana ko‘pchilik uchun yoshlik, ta’lim va yangi imkoniyatlar davrini anglatadi. Biroq uning tarixida o‘z fikri, milliy mustaqilligi va erkin kelajagi uchun kurashgan, bu yo‘lda hayotini qurbon qilgan minglab yoshlarning taqdiri mujassam. Pragada 1939-yilda yuz bergan voqealar esa bugungi bayramning ortida qanday og‘ir tarix turganini eslatib turadi.










