Jaziramada qanday kiyinish kerak? Yoxud kiyiladigan konditsionerlar davrigacha?

Kiyim — bu shunchaki trend yoki moda emas, aslida u insoniyat yaratgan eng birinchi va eng aqlli “konditsioner”dir. Ayniqsa, tashqarida harorat rekordlarni yangilab, olov purkayotgan paytda kiyim tanlash xuddi jiddiy muhandislik loyihasiga o‘xshab qoladi.

Ko‘pchiligimiz hamon “issiqda faqat oq kiyish kerak, qora esa kuydiradi” degan maktab fizikasiga qattiq ishonganmiz. Lekin biologiya va issiqlik tarqalish qonunlari bu oddiy qoidani butunlay chil-chil qiladi.

Nima uchun eng issiq sahrolarda yashaydigan badaviylar aynan tim qora liboslarni tanlashgan? Qanday qilib oddiy mato tanamiz uchun o‘zi ishlaydigan shaxsiy shamollatish tizimiga aylanadi? Keling, har yoz bizni qiynaydigan ushbu jumboqni ilmiy, ammo juda oddiy tilda ochib beramiz.

Rang hamma narsani hal qilmaydi

Biz doimo “rang hamma narsani hal qiladi” deb o‘ylaymiz, ammo fizika va inson biologiyasi o‘rtasidagi to‘qnashuv ancha murakkabroq. Haqiqat shundaki, inson tanasi shunchaki quyosh nuri ostida turgan jonsiz tosh emas. Biz o‘zimizdan ham tinimsiz ravishda issiqlik, ya’ni infraqizil nurlanish ajratib turadigan tirik “pechka”miz.

Agar siz yozning issiq kunida tanaga yopishib turadigan tor, oq ko‘ylak kiysangiz, u tashqi quyosh nurlarini ajoyib tarzda qaytaradi. Biroq tanangizdan chiqayotgan issiqlik ham shu oq matoning ichki tomoniga uriladi va xuddi ko‘zgu kabi o‘zingizga qaytib aks etadi. Natijada kiyimingiz ichida haqiqiy “issiqxona” muhiti paydo bo‘ladi.

Endi esa badaviylarning qora libosiga qaytamiz. Qora mato quyosh nurini ham, tanangizdan chiqayotgan issiqlikni ham o‘ziga juda tez shimib oladi. Agar bu qora kiyim keng va erkin bichimda bo‘lsa, qizigan mato teri bilan kiyim orasidagi havoni isitib, uni yuqoriga harakatlanishga majbur qiladi. Bu fanda “mo‘ri effekti” deb ataladi. Issiq havo kiyimning yuqoridagi qismidan chiqib ketadi va pastdan yangi, nisbatan salqin havo oqimini tortib oladi. Natijada vujudingiz atrofida shaxsiy va tabiiy shamollatish tizimi ishlay boshlaydi.

Demak, yozda kiyim tanlashda uning rangiga yopishib olish shart emas. Agar tanangizga yopishib turadigan kiyim kiymoqchi bo‘lsangiz, oq rang, agar keng, oversize va erkin uslubni tanlasangiz, bemalol to‘q yoki hatto qora ranglarni ham kiyishingiz mumkin.

Matolar jangi

Jaziramada kiyimning rangi va bichimidan keyingi eng katta jang matolar o‘rtasida kechadi. Biz yoshligimizdan “yozda faqat 100% paxta yoki zig‘ir (lyon) kiyish kerak” deb eshitib o‘sganmiz. Ammo ilm-fan bu borada ham kutilmagan haqiqatni o‘rtaga tashlaydi: tabiiy matolar har doim ham yozgi jangda mutloq g‘olib bo‘lavermaydi.

Gap shundaki, O‘zbekiston chillasining o‘ziga xosligi nafaqat quruq issiqda, balki ba’zan havo dim va nam bo‘lib ketishida ham namoyon bo‘ladi. Bunday sharoitda tanamizni asrab qoladigan asosiy qurol — bu terlash va terning bug‘lanish jarayonidir. Paxta va zig‘ir matolari havoni juda yaxshi o‘tkazadi, bu ularning ulkan “plyusi”. Ammo ularning jiddiy “minus” tomoni bor — bu matolar namlikni o‘ziga juda tez shimib oladi, lekin uni juda sekin quritadi. Natijada, ko‘p terlaganingizda sevimli paxta futbolkangiz ho‘l bo‘lib, tanangizga yopishib qoladi. Bu esa havo aylanishini butunlay to‘sib, kiyim ichida ”parxona” (sauna) effektini keltirib chiqaradi.

Xo‘sh, unda nima kiyish kerak? Bu borada bir nechta aqlli muqobillar mavjud:

Pike va sirsaker gazlamalari: Agar baribir tabiiy matolarni afzal ko‘rsangiz, silliq bo‘lmagan, yuzasi g‘adir-budur to‘qilgan matolarni tanlang. Ular matoning teri bilan teginish maydonini kamaytiradi va kiyim ho‘l bo‘lganda ham tanaga yopishib qolmay, havo oqimini saqlab qoladi.

Zamonaviy sport sintetikasi: Ha, adashmadingiz. Neylon va poliester kabi zamonaviy materiallar hozirgi kunda shunchalik rivojlandiki, ular terni teri yuzasidan mikroskopik tolalar orqali soniyalar ichida tashqariga haydab yuboradi va bir zumda quriydi.

Bambuk va merinos: Bambuk tolasidan tayyorlangan kiyimlar issiqlikni juda past darajada o‘tkazadi ва nam holatda ham o‘ta qulay turadi. Faol harakat qiladiganlar uchun esa yengil merinos jungi ayni muddao — u havoni mukammal o‘tkazadi va yoqimsiz hidlarni deyarli o‘zida saqlamaydi.

Aqlli kiyimlar

Tasavvur qiling, kelajakda jaziramadan saqlanish uchun konditsioner ostida o‘tirish yoki qo‘lda yelpig‘ich bilan yurish shart bo‘lmaydi. Chunki kiygan kiyimingizning o‘zi tana haroratingizni boshqaradigan aqlli tizimga aylanadi. Bu ilmiy-fantastik film emas, balki bugungi kunda laboratoriyalarda hayotga ko‘chayotgan haqiqiy texnologiyalardir.

Hozirgi kunda dunyoning eng yirik sport brendlari va ilmiy markazlari aynan “kiyiladigan konditsionerlar” ustida bosh qotirishmoqda. Bu borada eng katta burilishni Massachusets texnologiya instituti (MIT) olimlari amalga oshirishdi. Ular matoning issiqlikni boshqarish bo‘yicha mutloq yangi formulasini kashf qilishdi: mato quyosh nurlarini maksimal darajada qaytarishi, lekin tanadan chiqayotgan infraqizil issiqlikni hech qanday to‘siqsiz tashqariga o‘tkazib yuborishi kerak. Buning uchun olimlar mikrometr qalinlikdagi o‘ta ingichka neylon va poliester tolalari yordamida tanani tabiiy ravishda sovitadigan maxsus kiyim prototiplarini yaratishdi.

Yana bir hayratlanarli kashfiyot esa Merilend universiteti tadqiqotchilariga tegishli. Ular tashqi muhit haroratiga qarab o‘z shaklini o‘zgartiradigan aqlli gibrid tolalarni yaratishga muvaffaq boʻlishdi. Xoʻsh, bu matolar qanday ishlaydi?

Harorat ko‘tarilganda tola iplari bir-biridan qochib, kengayadi. Natijada mato g‘ovaklari ochiladi, havo aylanishi keskin yaxshilanadi va tana issiqligi osonlik bilan tashqariga chiqib ketadi. Harorat pasayishi bilan esa tolalar qaytadan zichlashib, bir-biriga yopishadi va tana issiqligini ichkarida saqlab qoladi.

Bundan tashqari, issiq ta’sirida o‘zgaruvchan maxsus mikro-kapsulali materiallar ham sinovdan o‘tkazilmoqda. Ular tana haddan tashqari qizib ketganda ortiqcha issiqlikni o‘ziga yutib oladi va kiygan odamga doimiy salqinlik hissini beradi. Yaqin yillarda ushbu texnologiyalar ommalashsa, yozgi garderobimiz butunlay yangi bosqichga chiqishi shubhasiz.