O‘zbekiston 24 yildan keyin Qozog‘istondan o‘tib keta oladi

Markaziy Osiyoda urbanizatsiya deyilsa “Qozog‘iston” degan avtomatik tasavvur bor. Endi esa raqamlar shu tasavvurni buzmoqchi. BMT prognozlari 2050-yilga borib O‘zbekiston yirik shaharlarda yashovchi aholi ulushi bo‘yicha mintaqada birinchi o‘ringa chiqib, Qozog‘istonni ortda qoldirishini ko‘rsatmoqda. Bu shunchaki “ko‘p qavatli uylar ko‘payadi” degani emas — bu resurslar qayerga oqishi, ish o‘rinlari qayerda jamlanishi, infratuzilma qanchalik bosimga dosh berishi va eng muhimi, shaharlar odamlar uchun qulaylik markazimi yoki muammolar magnitimi bo‘lishini hal qiladigan katta sinov. O‘zbekiston bu poygada tezlashmoqda — savol bitta: tezlik ortidan sifat ham yetib keladimi?

So‘nggi o‘n yilliklarda urbanizatsiya jarayoni butun dunyoda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biriga aylandi. BMTning 2025-yil yakunlari bo‘yicha e’lon qilgan hisobotiga ko‘ra, 2050-yilga borib O‘zbekiston urbanizatsiya darajasi bo‘yicha Markaziy Osiyoda yetakchi o‘rinni egallab, Qozog‘istonni ortda qoldirishi kutilmoqda.

Global urbanizatsiya: tarix va prognozlar

So‘nggi 75 yil ichida dunyoda urbanizatsiya darajasi sezilarli darajada oshdi. BMT ma’lumotlariga ko‘ra:

• 20-asr o‘rtalarida dunyo aholisining atigi 20 foizi yirik shaharlarda yashagan;
• Kichik va o‘rta shaharlar hamda qishloq joylarda yashovchilar ulushi taxminan 40 foizdan iborat bo‘lgan.

2025-yilga kelib yirik shaharlarda yashovchi aholining ulushi 44,8 foizga, 2050-yilga borib esa 48,3 foizga yetishi prognoz qilinmoqda. Shu bilan birga, kichik va o‘rta shaharlarda yashovchilar ulushi 2050-yilgacha 34,6 foizgacha qisqaradi.

Qishloq aholisi esa allaqachon dunyo aholisining beshdan bir qismidan kamni tashkil etmoqda:

• 2025-yilda — 19,6 foiz,
• 2050-yilda — 17,1 foiz.

Mintaqalar kesimida urbanizatsiya darajasi

2025-yil holatiga ko‘ra, yirik shaharlarda yashovchi aholi ulushi bo‘yicha mintaqalar quyidagicha joylashgan:

• Janubiy Amerika — 54 foiz
• Osiyo — 46,1 foiz
• Afrika — 41,1 foiz
• Yevropa — 40,4 foiz
• Okeaniya (Avstraliya bilan) — 38,2 foiz
• Shimoliy Amerika — 36,8 foiz

Qishloq aholisi eng kam ulushni Osiyoda tashkil etadi — 15,4 foiz. Eng yuqori ko‘rsatkich esa Okeaniya va Avstraliyada qayd etilgan — 29,2 foiz.

Markaziy Osiyoda urbanizatsiya manzarasi

2025-yilda Markaziy Osiyoda yirik shaharlarda yashovchi aholining ulushi 41,1 foizni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich kichik va o‘rta shaharlarga (41,6 foiz) deyarli teng. Qishloq aholisi ulushi esa 17,3 foiz bo‘ldi.

Qozog‘iston: hozirgi yetakchi

• Yirik shaharlarda yashovchilar — 45,3 foiz
• Kichik va o‘rta shaharlarda — 32,2 foiz
• Qishloq aholisi — 22,4 foiz

Bu ko‘rsatkich Qirg‘izistondan (23,1 foiz) keyin mintaqadagi eng yuqori qishloq aholisi ulushlaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekiston: tez sur’atdagi urbanizatsiya

O‘zbekiston 2025-yilda urbanizatsiya bo‘yicha mintaqada ikkinchi o‘rinni egalladi:

• Yirik shaharlarda — 43,8 foiz
• Kichik va o‘rta shaharlarda — 43,4 foiz
• Qishloq aholisi — 12,8 foiz

Bu ko‘rsatkich Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida eng past qishloq aholisi ulushi sifatida qayd etildi.

2050-yil prognozi: O‘zbekiston yetakchilik sari

BMT prognozlariga ko‘ra, 2050-yilga borib:

• O‘zbekistonda yirik shaharlarda yashovchi aholi ulushi 54,6 foizga yetadi;
• Qozog‘istonda esa bu ko‘rsatkich 51 foizni tashkil etadi.

Shuningdek, O‘zbekiston mintaqadagi eng past qishloq aholisi ulushini (8,7 foiz) saqlab qoladi. Qozog‘iston esa 18,7 foiz bilan Markaziy Osiyoda qishloq aholisi eng yuqori bo‘lgan davlatga aylanadi.

Ushbu ma’lumotlar O‘zbekiston urbanizatsiya jarayonida sifat va miqyos jihatidan yangi bosqichga chiqayotganini ko‘rsatadi. Yirik shaharlarda aholi ulushining tez o‘sishi iqtisodiy faollik, infratuzilma rivoji va mehnat bozoridagi o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq. 2050-yilga borib mamlakatning Markaziy Osiyodagi urbanizatsiya yetakchisiga aylanishi mintaqaviy rivojlanish muvozanatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda.