O‘zbekistonda “gullayotgan” TikTok qaramlikni keltirib chiqarishi tan olindi

Bryussel ijtimoiy tarmoq dizaynini voyaga yetmaganlar va zaif qatlam vakillarida majburiy bog‘liqlik keltirib chiqaruvchi xavfli mexanizm sifatida baholadi.

Yevropa Komissiyasi (YK) ijtimoiy tarmoqlar olamidagi eng yirik platformalardan biri — TikTok’ga nisbatan Raqamli xizmatlar to‘g‘risidagi qonun (DSA) doirasida o‘tkazilgan tekshiruvning dastlabki xulosalarini e’lon qildi. Komissiya bayonotiga ko‘ra, platformaning tuzilishi va ishlash tamoyillari foydalanuvchilarda psixologik qaramlikni uyg‘otishga yo‘naltirilgan.

“Avtopilot” rejimi va cheksiz varaqlash

Yevropa rasmiylari TikTok’ning bir qator texnik funksiyalarini foydalanuvchi irodasini falaj qiluvchi omillar sifatida qayd etishgan. Xususan:

• Cheksiz pastga siljish (infinite scroll): Kontentning tugamasligi foydalanuvchini vaqtni nazorat qilishdan mahrum etadi.
• Avtomatik ijro va push-xabarnomalar: Diqqatni doimiy ravishda ilovaga tortib turishga xizmat qiladi.
• Shaxsiylashtirilgan tavsiyalar: Algoritmlar foydalanuvchini yangi kontent bilan “mukofotlash” orqali miyani “avtopilot rejimi”ga o‘tkazib qo‘yadi.

Ekspertlarning ta’kidlashicha, bunday dizayn elementlari odamda o‘z-o‘zini nazorat qilish qobiliyatini susaytirib, majburiy xatti-harakatlarni (compulsive behavior) keltirib chiqaradi.

Voyaga yetmaganlar himoyasiz qolmoqda

YK raisining ijrochi o‘rinbosari Xenna Virkkunen masalaning ijtimoiy xavfliligiga alohida to‘xtaldi:

“Ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik bolalar va o‘smirlarning rivojlanayotgan ongiga zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Biz Yevropada bolalarimizni internetda himoya qilish uchun qonun ustuvorligini ta’minlaymiz.”

Tekshiruvlar shuni ko‘rsatdiki, TikTok o‘z foydalanuvchilarining, ayniqsa tungi vaqtda ilovada qancha vaqt o‘tkazayotgani va unga necha marta kirayotgani kabi muhim ko‘rsatkichlarni yetarli darajada baholamagan. Amaldagi “vaqtni boshqarish” va “ota-ona nazorati” funksiyalari esa shunchaki nominal xarakterga ega bo‘lib, amalda samarali to‘siq bo‘la olmayapti.

Bryusselning talabi: Dizayn tubdan o‘zgarishi kerak

Yevropa Komissiyasi TikTok’dan shunchaki yuzaki choralar emas, balki xizmatning asosiy dizaynini o‘zgartirishni talab qilmoqda. Taklif etilayotgan choralar sirasiga quyidagilar kiradi:

1. “Cheksiz varaqlash” funksiyasini bosqichma-bosqich bekor qilish.
2. Tungi vaqtlarda “ekrandan foydalanish tanaffuslari”ni majburiy joriy etish.
3. Tavsiyalar tizimini qaramlik keltirib chiqarmaydigan shaklga keltirish.

Keyingi qadamlar

Hozircha bu xulosalar dastlabki bosqichda bo‘lib, yakuniy hukm hisoblanmaydi. TikTok rahbariyati taqdim etilgan ayblovlar yuzasidan o‘z himoya pozitsiyasini taqdim etish huquqiga ega. Agar platforma DSA talablariga muvofiq o‘zgarishlar kiritmasa, u Yevropa Ittifoqi hududida yirik miqdordagi jarimalar yoki faoliyatini cheklash kabi jiddiy sanksiyalarga duch kelishi mumkin.

O‘zbekiston paradosksi: Rasman bloklangan, amalda esa daromadli

Yevropada TikTok’ning dizayni va xavfsizligi bo‘yicha keskin choralar ko‘rilayotgan bir paytda, O‘zbekiston raqamli bozorida g‘ayritabiiy holat kuzatilmoqda. Platforma mamlakatda rasman cheklangan bo‘lishiga qaramay, uning moliyaviy ko‘rsatkichlari jadal o‘sishda davom etmoqda.

Ma’lumot uchun, TikTok 2021-yil iyul oyidan buyon shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzgani sababli “O‘zkomnazorat” reyestriga kiritilgan va rasman bloklangan. Biroq, ushbu taqiq platformaning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ishtirokiga to‘sqinlik qila olmayapti.

Raqamlarda o‘sish: Soliqlar va auditoriya

Kompaniya 2023-yildan buyon mamlakatda soliq hisobida turibdi va uning foydasi geometrik progressiya bilan o‘sib bormoqda:

• 2024-yil: 7,5 mlrd so‘m daromad va 903 mln so‘m soliq.
• 2025-yil: Daromad qariyb 30 mlrd so‘mga yetgan, to‘langan soliq miqdori esa 3,5 mlrd so‘mdan oshdi.

Hozirda TikTok O‘zbekistonda eng ko‘p soliq to‘layotgan xorijiy IT-gigantlar o‘ntaligiga kiradi. Ekspertlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, blokirovkalarga qaramay, platformaning mamlakatdagi faol auditoriyasi 3 million kishini tashkil etmoqda.

Daromad manbai: Reklama beruvchilar to‘xtagani yo‘q

TikTok O‘zbekiston bozoridan asosan ikki xil reklama vositasi orqali foyda ko‘rmoqda:

1. In-Feed Ads: Foydalanuvchi lentasidagi reklama roliklari.
2. TopView: Ilovaga kirishda ko‘rsatiladigan birinchi video.

O‘zbekiston raqamli bozoridagi eng paradoksal holat shundaki, foydalanuvchilar turli aylanma yo‘llar (VPN) orqali baribir platformaga kirmoqda, mahalliy biznes esa bu ulkan auditoriyaga kirish uchun reklama berishda davom etmoqda.

Yevropa Komissiyasining TikTok dizayni bo‘yicha xavotirlari O‘zbekiston uchun ham dolzarb. Chunki platformaning rasmiy bloklangani uning texnik xavflari (qaramlik, nazoratsiz kontent) yo‘qolganini anglatmaydi. Aksincha, platforma “soyada” bo‘lsa-da, katta moliyaviy va ijtimoiy ta’sir kuchini saqlab qolmoqda. Bu esa nafaqat shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi, balki foydalanuvchilarning ruhiy salomatligi yuzasidan ham nazorat mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi.