Mars kutib turadi: SpaceX nima uchun Starship missiyasini kechiktirib, Oyga e’tiborini qaratdi?

SpaceX kompaniyasi avval 2026 yilga rejalashtirilgan Starship’ning Mars missiyasi uchirilishini kechiktirdi va e’tiborni NASA bilan tuzilgan Oy bo‘yicha shartnomalarni bajarishga qaratdi. The Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, endi kompaniyaning ustuvor vazifasi — 2027 yil martiga mo‘ljallangan Starship’ning Oygacha uchib borib, uchuvchisiz qo‘nishidir.

Bu qaror SpaceX asoschisi Ilon Maskning omma oldidagi ritorikasiga zid ko‘rinadi: u bir necha bor Oy — shunchaki “chalg‘ituvchi manevr”, kompaniyaning bosh maqsadi esa Mars ekanini aytgan. Biroq raqamlar va loyiha tayyorgarligining hozirgi darajasi yanada murakkab manzarani ko‘rsatadi.

O‘tkazib yuborilgan “Mars oynasi”

Marsga uchirishlar faqat qat’iy cheklangan davrlarda amalga oshirilishi mumkin. Optimal uchirish oynasi taxminan har 26 oyda bir marta ochiladi — bu paytda Yer bilan Mars orasidagi masofa 56–60 million kilometrgacha qisqaradi. Noqulay davrlarda esa bu masofa 400 million kilometrdan oshib ketadi.

Aynan 2026 yil oxiri hal qiluvchi pallalardan biri deb qaralgan edi. Ilon Mask ilgari atmosferaga kirish, qo‘nish va avtonom boshqaruv tizimlari ishlashini sinovdan o‘tkazish uchun Marsga beshtagacha uchuvchisiz Starship kemasini jo‘natish rejalari borligini bildirgan.

Missiyaning ko‘chirilishi shuni anglatadiki, uchirish uchun keyingi real imkoniyat kamida 2028–2029 yillarga suriladi.

Starship: hammasini tushuntirib beradigan raqamlar

Starship — tarixdagi eng yirik kosmik kema. Super Heavy tezlatkichi bilan birgalikdagi butun Starship tizimining balandligi taxminan 120 metrni tashkil etadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, yuk ko‘tarish quvvati past Yer orbitasiga 100–150 tonnagacha yetadi. Birinchi bosqich 33 ta Raptor dvigateli bilan jihozlangan bo‘lib, ular suyuq metan va kislorodda ishlaydi.

Ammo aynan ko‘lam va innovatsion yechimlar eng katta sinov bo‘lib chiqdi. 2023–2025 yillar oralig‘ida SpaceX beshdan ortiq orbital va suborbital sinov uchirishlarini o‘tkazdi. Ularning bir qismi tezlatkichning yemirilishi, atmosferaga qayta kirishda kemaning yo‘qotilishi yoki parvoz dasturining to‘liq bajarilmasligi bilan yakunlandi.

Mars missiyasi uchun bu yetarli emas. Kema orbitaga qayta-qayta va ishonchli tarzda chiqishi, kosmosda yonilg‘i quyish (dozapravka)ni amalga oshirishi hamda Yer bilan tezkor aralashuv imkoni bo‘lmagan sharoitda boshqa sayyora atmosferasiga kirishi kerak.

Oy — shartnoma va “sug‘urta”

Shu bilan birga, SpaceX Artemis oy dasturining asosiy pudratchilaridan biri bo‘lib qolmoqda. NASA’ning Starship asosidagi oy qo‘nish modulini yaratish bo‘yicha shartnomasi taxminan 2,9 milliard dollarga baholanadi.

Yanvar oyida NASA Artemis II missiyasi raketasini Kanaveral burnidagi uchirish maydonchasiga olib o‘tdi. Bu — 1972 yildan beri Oygacha amalga oshiriladigan ilk boshqariladigan parvoz bo‘lib, to‘rt nafar astronavtdan iborat ekipaj ishtirok etadi va butun Artemis dasturi uchun nihoyatda muhim bosqich sanaladi.

SpaceX tomonidan muddatlarning buzilishi NASA’ning umumiy jadvaliga bevosita xavf tug‘diradi, demak, AQSh Kongressidagi loyiha uchun siyosiy hamda budjet qo‘llab-quvvatloviga ham putur yetkazishi mumkin.

Oygacha borganlar kimlar?

1969–1972 yillarda Apollo dasturi doirasida Oydan 12 nafar inson joy olgan. Oltita muvaffaqiyatli qo‘nish amalga oshirilgan bo‘lib, so‘nggisi 1972 yil dekabrida Apollo 17 missiyasi chog‘ida bajarilgan.

Oradan 50 yildan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, hech bir davlat boshqariladigan qo‘nishni takrorlay olmadi. Artemis dasturining vazifasi shunchaki “bayroqni qaytarish” emas, balki doimiy infratuzilma, Oy orbitasidagi stansiya va uzoq masofali missiyalar — jumladan Marsga parvozlar — uchun sinov bazasini yaratishdir.

Ilon Mask: g‘oya va reallik oralig‘ida

Mars Ilon Mask uchun hanuz strategik maqsad bo‘lib qolmoqda. Biroq hozirgi ko‘chirish aniq ko‘rsatmoqda: Mars ekspeditsiyasi — istak masalasi emas, texnologiyalar tayyorgarligi masalasidir.

Amalda SpaceX yanada real yo‘l xaritasini tanlamoqda: avval Oy, so‘ng asosiy texnologiyalarni puxta sinovdan o‘tkazish, shundan keyingina navbatdagi “marslik sikl”ga chiqish.

Starship’ning Marsga missiyasi ko‘chirilishi — ambitsiyalardan voz kechish emas, balki muhandislik va vaqt cheklovlarini tan olishdir. Oy “chalg‘ituvchi manevr” bo‘lishdan chiqib, majburiy bosqichga aylanmoqda. Agar 2027 yildagi Starship’ning uchuvchisiz qo‘nishi muvaffaqiyatli o‘tsa, Mars yana kun tartibiga qaytadi. Aks holda esa ilk ekspeditsiya muddatlari noma’lum vaqtga surilishi mumkin.