Saratonni to‘xtatish mumkin: JSST global profilaktika orqali millionlab hayotlarni saqlab qolishga chaqirmoqda

Yangi global tahlillar shuni ko‘rsatadiki, dunyo bo‘ylab saraton tashxislarining qariyb 40 foizi insonning turmush tarzi va tashqi muhit omillariga bog‘liq. Bu degani, har o‘nta holatdan to‘rttasining oldini olish imkoniyati mavjud.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi (IARC) tomonidan o‘tkazilgan keng ko‘lamli tadqiqot saraton profilaktikasida inqilobiy xulosalarni taqdim etdi. 185 ta davlatdagi 36 turdagi onkologik kasalliklarni qamrab olgan ushbu tahlil 30 ta asosiy xavf omilini o‘rgandi. Natijalar hayratlanarli, 2022-yilda aniqlangan 7,1 million yangi holat (umumiy kasallanishning 37 foizi) aynan bartaraf etish mumkin bo‘lgan sabablar tufayli kelib chiqqan.

Asosiy aybdorlar: Tamaki, infeksiya va alkogol

Tadqiqotga ko‘ra, saratonning “dvigateli” vazifasini hali ham tamaki chekish bajarmoqda — u barcha yangi holatlarning 15 foiziga sababchi. Ro‘yxatning keyingi o‘rinlaridan turli infeksiyalar (10%) va alkogol iste’moli (3%) joy olgan.

Dunyodagi oldini olish mumkin bo‘lgan saraton holatlarining deyarli yarmi uchta asosiy turga to‘g‘ri kelmoqda:

1. O‘pka saratoni: Asosan tamaki va havoning ifloslanishi oqibati.
2. Oshqozon saratoni: Helicobacter pylori infeksiyasi ta’sirida rivojlanadi.
3. Bachadon bo‘yni saratoni: Inson papillomavirusi (HPV) sababli yuzaga keladi.

Erkaklar va ayollar: Xavf darajasi turlicha

Mutaxassislar kasallikning rivojlanishida gender tafovutlariga ham e’tibor qaratishdi. Ma’lum bo‘lishicha, erkaklar onkologik xavflarga ko‘proq moyil:

• Erkaklarda: Kasallanish holatlarining 45 foizi oldini olish mumkin bo‘lgan omillar (chekish, infeksiyalar, alkogol) bilan bog‘liq.
• Ayollarda: Bu ko‘rsatkich 30 foizni tashkil etadi, biroq ularda infeksiyalar va yuqori tana massasi indeksi (ortiqcha vazn) yetakchi xavf omillari hisoblanadi.

Geografik tengsizlik: Mintaqaviy manzara

Saraton xavfi yashash hududiga qarab keskin farq qiladi. Masalan, ayollar o‘rtasida profilaktika qilinishi mumkin bo‘lgan holatlar Shimoliy Afrikada 24 foizni tashkil etsa, Sahroyi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlarida 38 foizga yetadi. Erkaklarda esa eng yuqori ko‘rsatkich Sharqiy Osiyoda (57%) qayd etilgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkich Lotin Amerikasi va Karib havzasida (28%) kuzatilgan.

Bu tafovutlar nafaqat insonlarning xulq-atvori, balki davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy darajasi va sog‘liqni saqlash tizimidagi profilaktika choralarining qay darajada yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi.

Yechim nimada?

Tadqiqot mualliflari shunchaki statistikani e’lon qilish bilan cheklanmay, aniq strategik yo‘nalishlarni ilgari surmoqdalar. Saraton yukini kamaytirish uchun quyidagilar hayotiy zaruriyat deb hisoblanadi:

• Tamaki va alkogol savdosi ustidan qat’iy nazorat;
• HPV va Gepatit B ga qarshi ommaviy emlash;
• Havo sifatini yaxshilash va ekologik barqarorlik;
• Sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faollikni rag‘batlantirish.

JSST hisoboti shuni anglatadiki, saratonga qarshi kurash nafaqat shifoxonalarda, balki bizning kundalik tanlovlarimiz va davlat siyosatida boshlanishi kerak. 7 milliondan ortiq insonning hayotini saqlab qolish imkoniyati bugun bizning qo‘limizda.