O‘zbekiston armiyasi: Qurolli Kuchlar qanday shakllandi?

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarini shakllantirish mustaqillikning dastlabki yillarida davlat qurilishining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. Milliy armiyani yaratish suverenitetni mustahkamlash, hududiy yaxlitlikni ta’minlash hamda milliy xavfsizlikning mustaqil tizimini barpo etishning zarur sharti edi.

Mustaqillikdan keyingi ilk qadamlar

1991-yil 31-avgustda mustaqillik e’lon qilingach, O‘zbekiston oldida o‘zining mudofaa tizimini shakllantirish zarurati yuzaga keldi. Bungacha respublika hududida joylashgan barcha harbiy tuzilmalar sobiq SSSRning ittifoq qo‘mondonligiga bo‘ysunar, milliy harbiy boshqaruv organlari mavjud emas edi.

1991-yil 6-sentabrda Mudofaa ishlari vazirligi tashkil etildi. U mudofaa va harbiy qurilish masalalari uchun mas’ul bo‘lgan ilk davlat instituti bo‘ldi. Mazkur qaror Qurolli Kuchlarni keyinchalik shakllantirish uchun huquqiy va tashkiliy asos yaratdi.

1992-yil 14-yanvar — milliy armiyaning boshlanishi

Hal qiluvchi bosqich 1992-yil 14-yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining “O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan harbiy qismlar va harbiy o‘quv muassasalari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilinishi bilan boshlandi. Ushbu qarorga muvofiq, mamlakat hududidagi barcha harbiy tuzilmalar va o‘quv muassasalari respublika tasarrufiga o‘tkazildi.

Natijada davlat quyidagilarga ega bo‘ldi:

• shaxsiy tarkib ustidan to‘liq nazorat;
• qurol-yarog‘ va harbiy texnikani boshqarish;
• harbiy infratuzilma uchun mas’uliyat;
• harbiy boshqaruv tizimini mustaqil shakllantirish imkoniyati.

Mazkur sana O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tashkil etilgan kun sifatida e’tirof etildi va keyinchalik davlat bayrami — Vatan himoyachilari kuni sifatida mustahkamlandi.

Mudofaa tizimining institutsional shakllanishi

1992-yil 3-iyulda Prezident farmoni bilan Mudofaa ishlari vazirligi O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligiga aylantirildi. Bu qadam mudofaa sohasining tizimli rivojlanishiga o‘tishni anglatdi.

Keyingi davrda Qurolli Kuchlar faoliyatining huquqiy asoslarini belgilovchi asosiy normativ-huquqiy hujjatlar, jumladan, “Mudofaa to‘g‘risida” va “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat to‘g‘risida”gi qonunlar qabul qilindi.

1993-yil 22-noyabrda Prezidentning “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari harbiy qismining Jangovar bayrog‘i to‘g‘risida”gi farmoni imzolandi va Jangovar bayroqning yagona namunasi tasdiqlandi.

Vatan himoyachilari kunining belgilanishi

1993-yil 29-dekabrda “Vatan himoyachilari kunini belgilash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilinib, unga muvofiq 14-yanvar rasmiy ravishda davlat bayrami sifatida belgilandi.

Mustaqillikka qadar respublikada Rossiyadagi Fuqarolar urushi voqealari bilan bog‘liq bo‘lgan 23-fevral nishonlab kelingan edi. Ushbu sana O‘zbekiston milliy Qurolli Kuchlarining shakllanish tarixiga bevosita aloqador bo‘lmagani sababli, o‘ziga xos milliy xotira sanasini belgilash zarurati tug‘ildi.

Qo‘shin turlari va kuch tuzilmalarining shakllanishi

1992-yil davomida respublika bosqichma-bosqich turli qo‘shin turlari ustidan nazoratni o‘rnatdi:

• 1992-yil 18-may — harbiy aviatsiya, havo-desant, razvedka va ta’minot bo‘linmalari;
• 1992-yil 12-noyabr — havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari;
• 1992-yil 13-noyabr — kimyoviy qo‘shinlar.

Shuningdek, 1992-yil 24-martda davlat chegaralarini qo‘riqlash va mamlakat hududiy yaxlitligini ta’minlash maqsadida Milliy xavfsizlik xizmati tarkibida Chegara qo‘shinlari tashkil etildi.

Qurolli Kuchlarga rahbarlik

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq, Qurolli Kuchlarning Oliy Bosh qo‘mondoni mamlakat prezidenti hisoblanadi. Mustaqillikning dastlabki yillarida bu vazifani Islom Karimov bajargan bo‘lib, aynan uning davrida milliy mudofaa tizimining poydevori qo‘yildi.

Hozirgi vaqtda Qurolli Kuchlarning Oliy Bosh qo‘mondoni Shavkat Mirziyoyev bo‘lib, uning rahbarligida armiyani modernizatsiya qilish, harbiy ta’limni rivojlantirish va mudofaa siyosatini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Harbiy ta’lim tizimining rivojlanishi

Armiya institutsional jihatdan shakllanib borishi bilan birga, ofitser kadrlarni tayyorlashning milliy tizimi ham barpo etildi:

• 1993-yil 1-apreldan Toshkent oliy tank qo‘mondonlik bilim yurti Chirchiq oliy tank qo‘mondonlik-muhandislik bilim yurtiga aylantirildi;
• 1995-yil sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi tashkil etildi;
• 2017-yil 25-aprelda Toshkent oliy umumqo‘shin qo‘mondonlik bilim yurti negizida zamonaviy Qurolli Kuchlar Akademiyasi barpo etildi;
• 2018-yilda Jizzax oliy harbiy aviatsiya bilim yurti qayta tashkil etilib, Qarshi shahriga ko‘chirildi;
• 2019-yilda Toshkent axborot texnologiyalari universitetining maxsus fakulteti Mudofaa vazirligining Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va aloqa harbiy institutiga aylantirildi.

1991–1993-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining shakllanishi mustaqil davlat barpo etish yo‘lidagi eng muhim bosqichlardan biri bo‘ldi. Armiya fuqaroviy nazorat ostidagi, suverenitetni, hududiy yaxlitlikni va mamlakatning konstitutsiyaviy tuzumini himoya qilishga qaratilgan milliy davlat instituti sifatida shakllantirildi.