O‘zbekiston dunyo mamakatlari orasida qarz berish uchun qanchalik ishonchli davlat?

Bugun ikki xabarga ko‘zim tushdi. Ulardan biri O‘zbekistonda byudjet taqchilligi 37,3 trillion so‘mdan oshgani bo‘ldi. Unga ko‘ra, O‘zbekistonda joriy yilning 9 oyida davlat byudjeti daromadlari 186,3 trillion so‘mni, xarajatlari esa 223,7 trillion so‘mni tashkil etgan. Shu tariqa taqchillik 37,3 trillion so‘mdan oshib ketgan. Vazirlik ochiqlagan ma’lumotlarga ko‘ra, sentyabr oyida davlat byudjeti daromadlari 26 trillion 665 milliard so‘mni, xarajatlari esa 27 trillion 136 milliard so‘mni tashkil qilgan. Demak, birgina sentyabr oyida daromad va xarajat o‘rtasidagi salbiy tafovut 471 milliard so‘mga yetgan. Ikkinchi xabar esa Jahon banki direktorlar kengashi O‘zbekistondagi islohotlar dasturini qo‘llab-quvvatlash uchun imtiyozli kreditlar shaklida 800 million dollarlik moliyaviy paketni tasdiqlagani bo‘ldi. “Ushbu mablag‘lar hukumatga xalqaro moliya bozorlarida mavjud bo‘lgan qarz olish imkoniyatlariga nisbatan pastroq foiz stavkalarida va kreditni qoplash uchun uzoqroq muddatlar bilan taqdim etiladi. Bu O‘zbekistonga dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masalalarni hal etishga yo‘naltirilishi mumkin bo‘lgan katta miqdordagi moliyaviy resurslarni tejashga yordam beradi,” - deyiladi xabarda. Bu xabarlarni umumiy birlashtirib turuvchi va ularning o‘zgarishi ta’sir qiluvchi bir jihat mavjud. Bu mamlakatning suverenlik reytingi.

Mamlakatlarning suverenlik reytingi 

Mamlakatlarning suverenlik reytingi davlatning tashqi qarzini to‘lash qobiliyatini baholaydigan reyting hisoblanadi. Bu reytinglar davlatlar, kompaniyalar va investorlar uchun muhim, chunki ular bundan davlatning moliyaviy xavf-xatarini aniqlashda qo‘llashadi. Suverenlik reytingi davlatning moliyaviy barqarorligini va uning qarz majburiyatlarini o‘z vaqtida qoplash qobiliyatini aks ettiradi.

Reytinglari qanday baholanadi?

Suverenlik reytingini uchta asosiy xalqaro reyting agentliklari baholaydi. Bular Standard & Poor’s (S&P), Moody’s, Fitch Ratings. Bu agentliklar davlatlarning moliyaviy ko‘rsatkichlarini, siyosiy barqarorligini, iqtisodiy rivojlanish salohiyatini va byudjet oqimlarini tahlil qiladi. Har bir agentlik o‘zining boshlang'ich tizimiga ega, ammo asosan ular reytingni yuqori darajali kredit sifati (investitsiya darajasi) va past darajali kredit sifati (spekulyativ darajasi) sifatida ikkiga bo‘lishadi.

Reytingga ta’sir etuvchi asosiy omillar

Suverenlik reytingida davlatning iqtisodiy barqarorligi va uning o‘sish salohiyati muhim ahamiyatga ega. Bunda yalpi ichki mahsulot (YAIM) va uning o‘sishi hamda ishsizlik darajasi muhim hisoblanadi. Shuningdek, davlatning qarzlari va daromadlari o‘rtasidagi balans tahlil qilinadi. Agar davlatning qarzlari katta bo‘lsa yoki byudjet defitsiti bo‘lsa, bu suveren reytingni tushirishi mumkin. Davlatning siyosiy tuzilmasi va barqarorligi iqtisodiy qarorlarning qanchalik yaxshi ijro etilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, davlatning tashqi savdo balansi va eksport-import faoliyati uning suverenligiga ta’sir qiladi. Shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, mamlakatning xalqaro valyuta zaxiralari va milliy valyuta siyosati uning qarz to‘lash qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin.

Reytinglar darajalari

Reyting agentliklari darajalar uchun turlicha shkala qo‘llaydi, lekin umuman olganda, ularni quyidagicha tushunish mumkin.

Investitsiya darajasi (Investment Grade): AAA, AA, A, BBB – bu darajadagi davlatlar qarzlarini vaqtida to‘lash uchun yuqori salohiyatga ega.

Spekulyativ darajasi (Speculative Grade): BB, B, CCC, CC, C, D – bu davlatlar moliyaviy muammolarga duch kelishlari mumkin bo‘lgan xavfli aktivlar hisoblanadi.

Reytingdan foydalanish

Investorlar, banklar va xalqaro moliyaviy tashkilotlar suveren reytinglarni mamlakatlarning qarz bozoridagi pozitsiyalarini baholashda qo‘llaydilar. Reyting qanchalik yuqori bo‘lsa, mamlakatga investitsiya kiritish yoki qarz berish qiyinchiliksiz kechadi, chunki xatarlar kamroq bo‘ladi. Tushgan reyting esa mamlakat uchun yuqori foiz stavkalari yoki moliyaviy qiyinchiliklarni bildirishi mumkin. Tashqi investitsiya jalb qilishda, xalqaro moliyaviy tashkilotlardan qarz olishda va davlat obligatsiyalari chiqarishda suverenlik reytingi asosiy o‘rinni egallaydi.

O‘zbekistonning suverenlik reytingi

O‘zbekistonning suverenlik reytingi 2024-yilda xalqaro reyting agentliklari tomonidan "BB" darajasida baholangan. Ushbu reytingni Fitch Ratings, S&P Global Ratings, va Moody’s agentliklari tasdiqlashgan bo‘lib, umumiy prognoz barqaror hisoblanadi. Ushbu "BB" reytingi mamlakatning kredit majburiyatlarini to‘lash qobiliyatini ifodalaydi, biroq shuning bilan birgalikda iqtisodiy va siyosiy xatarlar ham mavjudligini ko‘rsatadi. Xususan, O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlari yuqori bo‘lishiga qaramay, past yalpi ichki mahsulot (YAIM) va tashqi qarzning oshishi katta ahamiyatga ega omillardir. Shuningdek, mamlakatdagi ijtimoiy xarajatlarning yuqori bo‘lishi va tashqi qarzning o‘sishi suverenlik reytingiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

O‘zbekistonning bugungi kunda qancha qarzi bor va ular qanday qiymatda berilgan?

O‘zbekistonning jamoat qarzi 2024-yilning oxirigacha 37.9 milliard dollarga yetkazilishi kutilmoqda, bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YAIM) taxminan 38% ni tashkil qiladi. Umumiy tashqi qarz 31.1 milliard dollarni tashkil qiladi, bunda 24.6 milliard dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlat qarzi bo‘lsa, qolgan 6.5 milliard dollar davlat kafolatlangan qarzlardir. Davlat qarzining katta qismi xalqaro moliyaviy tashkilotlar, jumladan, Jahon banki va Osiyo taraqqiyot banki kabi tashkilotlar tomonidan berilgan. Xalqaro obligatsiyalar, xususan, 3.4 milliard dollarga yetgan. Foiz stavkalari ayrim hollarda yuqori bo‘lishi mumkin. Masalan, 2024-yilda mahalliy valyutalarda berilgan obligatsiyalar uchun foiz stavkalari 16.63% ga yetgan. Bu tashqi moliyalashtirishning yuqori xatarlari va valyuta o‘zgarishlariga bo‘lgan taalluqiyati bilan bog‘liq. Davlat qarzini xizmat qilish xarajatlari ham ancha yuqori. 2024-yilda bu xarajatlar 48.6 trillion so‘mni tashkil etishi kutilmoqda, buning ichida 952 million dollar foiz to‘lovlari va qarzning asosiy qismini qaytarish kiritilgan.

Mintaqalararo foiz stavkalari orasidagi farqlar 

Xalqaro bozorlardagi foiz stavkalari o‘zgarib turadi, rivojlangan mamlakatlar, masalan, AQSh yoki Germaniya, qarz olishda past foiz stavkalaridan foydalanadi. Masalan, AQShning 10 yillik obligatsiyalari bo‘yicha foiz stavkasi 2024-yilda taxminan 4.5% ni tashkil etadi. Bunda yuqori kredit reytingiga ega mamlakatlar pastroq foiz stavkalarda qarz olish imkoniyatiga ega. Osiyodagi mamlakatlarda foiz stavkalari mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga bog‘liq. Xitoy va Yaponiya kabi mamlakatlarda foiz stavkalari ancha past bo‘ladi, chunki ularning iqtisodiyoti barqaror va unda sarmoyaviy jozibadorlik yuqori. Masalan, Yaponiyaning foiz stavkalari ko‘p yillar davomida nol darajasida saqlanib kelingan. O‘zbekistonning qo‘shnilari, masalan, Qozog‘iston va Tojikiston, xalqaro qarz olishda ham yuqori foiz stavkalariga duch kelishadi. Qozog‘iston, masalan, yevroobligatsiyalarni chiqarishda 7-8% atrofidagi foiz stavkalarida qarz olgan holatlar kuzatilgan. Tojikiston esa hatto 10% dan yuqori stavkalarda qarz olishi mumkin, chunki ularning ham iqtisodiy xavflari yuqoriroq.

O‘zbekistonning foiz stavkalari 

O‘zbekiston uchun 2024-yilda chiqarilgan mahalliy valyutadagi obligatsiyalar foiz stavkalarining 16.63% ni tashkil etishi buning qiyinchiliklaridan biridir. Bu hukumatning dollar va yevro obligatsiyalari uchun nisbatan yuqori qiymat hisoblanadi. Yuqori foiz stavkalari tashqi qarzlarni qaytarishda qiyinchiliklarni oshiradi. O‘zbekiston uchun qarz olish rivojlanish uchun zarur, lekin foiz stavkalari yuqori bo‘lishi mamlakatning tashqi qarzini qaytarish qobiliyatiga bosim o‘tkazadi. Jahon va Osiyo mamlakatlari bilan solishtirganda, O‘zbekistondagi foiz stavkalari yuqoriroq, bu moliya bozorlaridagi xatarlarni va mamlakatning iqtisodiy barqarorligiga bo‘lgan ishonchni aks ettiradi.