“Plastikxo’r avlod” yohud uning siz bilmagan zararlari

Yana sizningcha “chaynalib ketgan”, ammo jadallik bilan rivojlanib borayotgan muammo – PLASTIK. Plastik qanday qilib bunchalik ommalashib ketdi, uning eng foydali va zararli tomonlari, tashlab yuborish “madaniyati”, ishlab chiqarilgan millionlab tonna plastik.

Plastik nega ixtiro qilindi?

Plastmassada ixtirochilar transportdan tortib to tibbiyotgacha,  hamma narsada qo'llanilishi mumkin bo'lgan engil, bardoshli materialni topdilar. Ayniqsa, plastic tibbiyotda hayotni saqlab qolish vositalari bilan inqilob qildi.

Keyinchalik undan foydalanish ham rivojlanib bordi va plastic kosmik sayohatlarda, avtomobillarda, samolyotlarni yengillashtirishda, inkubatorlar, ichimlik suvini saqlash uchun idishlar va shu kabi mimglab sohalarda ishlatila boshlandi.

Plastik qanday qilib global muammoga aylandi?

Shunchalik katta foydalar keltirgan bo’lsa, u qanday qilib global muammoga aylandi?!

Avvaliga uning keltirayotgan foyda va qulayliklari bilan band bo’lib, materialning qorong’u tomoni, tashlab yuborish “madaniyati” yuzaga chiqmadi.

Bugungi kunda bir martalik plastmassalar har yili ishlab chiqariladigan plastmassaning 40 foizini tashkil qiladi. Ushbu mahsulotlarning aksariyati, masalan, polietilen paketlar va oziq-ovqat o'ramlari, bir necha daqiqadan bir necha soatgacha xizmat qilish muddatiga ega, ammo ular atrof-muhitda yuzlab yillar davomida saqlanib qoladi.

Plastikning faktlardagi daxshatli raqamlari

Barcha ishlab chiqarilgan plastmassalarning yarmi so'nggi 20 yil ichida ishlab chiqarilgan.

Ishlab chiqarish 1950-yildagi 2,3 million tonnadan 2015-yilga kelib 448 million tonnagacha ko‘paydi. 2050-yilga kelib ishlab chiqarish ikki baravar oshishi kutilmoqda.

Har yili qirg'oq bo'yidagi davlatlardan sakkiz million tonnaga yaqin plastik chiqindilar okeanlarga oqib chiqadi.

Plastmassa parchalanib ketishi uchun kamida 400 yil kerak bo’ladi, bu esa uning katta miqdorda ortib qolishiga va chiqindili hududlar yaratishiga olib keladi.

Plastikning odatiy hayotda bizni sezdirmasdan o’ldirayotgan 6 zararli turi

1. Polietilen tereftalat

PET. sifatida tanilgan ushbu turdagi plastmassa odatda suv idishlari va soda idishlari sifatida sotiladi. Hatto ketchup odatda PET.dan tayyorlangan idishda keladi. Tadqiqotlarga ko'ra, u oziq-ovqat uchun mo'ljallangan plastik hisoblanadi.

Ammo ikkinchi tomondan, bu plastmassa issiqlikka duchor bo'lganida o’zidan zaharli modda ajratadi, tabiiy, biz iste’mol qiladigan ovqatlar ham asosan issiq holatda bo’ladi.

2. Yuqori zichlikdagi polietilen

Odatda HDPE sifatida tanilgan ushbu plastmassaning eng keng tarqalgan qo'llanilishi sut va sharbat idishlaridir. Bu, asosan, kuchli va bardoshli bo'lgan qattiq plastmassa bo'lib, ko'pincha gigiena mahsulotlarini saqlash uchun ishlatiladi.

Ushbu plastmassa ko'pincha xavfsiz plastik deb ataladi, ammo juda zararli kimyoviy moddalarni saqlaydi va bu moddalar organizmda to’planishi bilan, asosan, bolalar va o’smirlarda yomon ta’sirlarga olib keladi.

3. Polivinilxlorid

Ushbu plastmassa PVX. sifatida ham tanilgan va u juda qattiq, ammo moslashuvchan materialdir. Bu uni sanitariya-tesisat quvurlari va boshqa shu kabi apparatlar yasash uchun ideal qiladi. PVX. ning boshqa foydalanish yo’llari orasida plastik idishlar, shrink plyonka, bolalar uchun o'yinchoqlar va dori-darmonlar uchun o'ramlar mavjud. PVX. tarkibidagi moddalarning eng katta zararlaridan biri, moddalar almashinuvini buzish va erkaklik garmonini o’ldirishda yuzaga chiqadi. Shu sababdan farzandlaringizga plastic o’yinchoqlarni olib berishda ehtiyot bo’lgan ma’qul, chunki ularni og’izga solish o’ta zararli.

4. Past zichlikdagi polietilen

Bu juda yupqa plastmassa bo'lib, asosan axlat qutilari va non qadoqlash uchun ishlatiladi. Ular, shuningdek, ichimliklar stakanlari uchun astar sifatida foydalaniladi. Uning tarkibida BPA. bo'lmasa ham, zararli estrogenik kimyoviy moddalar mavjud.

5. Polistirol

Ko'pincha Styrofoam deb ataladi, bu plastinka va stakan kabi bir martalik ishlatiladigan idishlarni tayyorlash uchun keng tarqalgan materialdir. U taniqli kanserogen bo'lgan stirolni eritadi. Stirol issiqlik ta'sirida ayniqsa haqiqiy sekin o’diruvchi zaharga aylanadi.

6. Boshqa plastmassalar

Yuqoridagi toifalarning hech biriga kirmaydigan plastmassalar oxirgi qismga kiradi. Ushbu plastmassalar asosan BPA yoki BPS ni yuvadi va juda zararli. Ular ko'plab turli kasalliklar va kasalliklarni keltirib chiqaradi, masalan, kayfiyat, jinsiy kasalliklar, reproduktiv kasalliklar, shuningdek, endokrin buzilishlar.