“Paxtakor-79”: 47 yil oldin osmonda so‘ngan bir avlod

1979-yil 11-avgust O‘zbekiston futboli tarixidagi eng og‘ir sana bo‘lib qolgan. Bundan 47 yil avval, Dneprodzerjinsk shahri yaqinidagi osmonida ikki yo‘lovchi samolyoti to‘qnashdi. 178 kishi halok bo‘lgan fojiada Toshkentning “Paxtakor” klubi a’zolaridan 17 nafari ham bor edi.

Ular o‘sha kuni Minskka — SSSR chempionatining navbatdagi uchrashuvida mahalliy “Dinamo”ga qarshi maydonga tushish uchun yo‘l olgan edi. Ammo jamoaning bu safari uning tarixidagi so‘nggi safar bo‘lib chiqdi.

Oradan deyarli yarim asr o‘tsa ham, 11-avgust “Paxtakor-79” xotirasi bilan bog‘liq sana sifatida yashab kelmoqda. Bu faqat bir futbol jamoasining emas, balki butun bir avlodning yo‘qotilishi edi.

Maydondagi so‘nggi o‘yin

“Paxtakor-79” o‘sha davrdagi klubning eng kuchli tarkiblaridan biri hisoblangan. Jamoa SSSR oliy ligasida o‘ynar, tarkibida xalqaro toifadagi sport ustalari, sport ustalari va yosh istiqbolli futbolchilar bor edi.

Fojiadan uch kun oldin — 8-avgust kuni — “Paxtakor” Toshkentdagi o‘z stadionida Voroshilovgradning “Zarya” jamoasini qabul qildi. Uchrashuv 3:1 hisobida Toshkent klubi foydasiga yakunlandi.

O‘sha o‘yinda Viktor Churkin 9-daqiqada hisobni ochdi. 18 yoshli Aleksandr Zavarov 22-daqiqada “Zarya”ning yagona golini urdi. Vladimir Fyodorov 26-daqiqada “Paxtakor”ni yana oldinga olib chiqdi, Aleksandr Korchenov esa 57-daqiqada uchinchi golni kiritdi.

Bu uchrashuv keyinchalik “Paxtakor-79”ning so‘nggi o‘yini sifatida tarixga kirdi. Eng achinarlisi, o‘sha kuni maydonga tushgan futbolchilarning aksariyati uch kundan keyin hayotdan ko‘z yumishini hech kim bilmas edi.

Minsk tomon yo‘l

11-avgust kuni “Paxtakor” futbolchilari Minskka uchish uchun Toshkentdan yo‘lga chiqdi. Jamoa Toshkent–Guryev–Donetsk–Minsk yo‘nalishidagi 7880-reys bilan uchayotgan edi.

Samolyot — Aeroflotga tegishli Tu-134AK, bort raqami SSSR-65735. Donetskdan u Moskva vaqti bilan 13:11 atrofida havoga ko‘tarilgan. Samolyot bortida jami 84 kishi — 77 yo‘lovchi va yetti nafar ekipaj a’zosi bo‘lgan. Ular orasida “Paxtakor”ning 17 nafar vakili bor edi.

Bu paytda boshqa bir Tu-134 ham Xarkov havo harakatini boshqarish markazi hududida parvoz qilayotgan edi. SSSR-65816 bort raqamli ushbu samolyot Voronejdan Kishinyovga uchayotgan 7628-reysni bajarayotgan bo‘lib, unda 88 yo‘lovchi va olti nafar ekipaj a’zosi — jami 94 kishi bor edi.

Ikki samolyotning yo‘nalishlari Dneprodzerjinsk shahri yaqinidagi osmon hududida kesishishi kerak edi.

Halokatga olib kelgan bir necha daqiqa

Fojianing asosiy sababi keyinchalik o‘tkazilgan tergovda aniqlangan – havo harakatini boshqarishdagi xatolar va belgilangan tartiblarning buzilishi.

O‘sha kuni Xarkov hududiy havo harakatini boshqarish markazining janubi-g‘arbiy sektorida tajribasi kam bo‘lgan 20 yoshli uchinchi toifali dispetcher Nikolay Jukovskiy ishlayotgan edi. Uning faoliyatini birinchi toifali dispetcher Vladimir Sumskoy nazorat qilgan. Bu hudud esa SSSRdagi havo qatnovi eng zich bo‘lgan yo‘nalishlardan biri edi.

Soat 13:17 atrofida Kishinyov tomon uchayotgan 65816-reys Xarkov markazi bilan aloqaga chiqib, 9600 metr balandlikka ko‘tarilishga ruxsat so‘radi. Dispetcher bu balandlikni boshqa havo harakati sababli bera olmadi.

Oradan ko‘p o‘tmay, “Paxtakor” ketayotgan 65735-reys ham aloqa o‘rnatib, 9600 metrga ko‘tarilishga ruxsat so‘radi. Samolyot o‘sha paytda 5700 metr balandlikda edi. Dispetcher unga avval 7200 metr, keyin 8400 metr balandlikka chiqishga ruxsat berdi.

Muammo shundaki, ikki samolyotning yo‘nalishlari bir-birini kesib o‘tardi. Dispetcher ularning kesishish nuqtasidan o‘tish vaqtini hisoblashda xatoga yo‘l qo‘ygan. U samolyotlar orasidagi vaqt farqini uch daqiqa deb hisoblagan, aslida esa bu farq bir daqiqadan ham kam bo‘lgan. Natijada ikki Tu-134 bir xil — 8400 metr balandlikda qolib ketdi.

Halokatdan 90 soniya oldin

Fojia yaqinlashayotganini nazoratdagi dispetcherlar sezganida, vaziyatni tuzatish uchun so‘nggi buyruqlar berila boshlandi.

13:34:07 da boshqa samolyotga 9600 metr balandlikni egallash buyrug‘i berildi. Keyin 65735-reysga 9000 metrga ko‘tarilish buyurildi. Dispetcher ikki yo‘nalish Dneprodzerjinsk ustida kesishishini ham aytgan.

Ammo radioaloqadagi javob noto‘g‘ri tushunildi. Javobni aynan qaysi samolyot komandiri bergani aniqlashtirilmadi. Natijada dispetcherlar 9000 metrga ko‘tarilish haqidagi buyruqni “Paxtakor” samolyoti bajaryapti, deb o‘ylagan. Aslida esa u 8400 metrda qolgan edi.

Bu fojianing eng muhim tafsilotlaridan biridir: halokat bitta xatoning emas, balki bir necha ketma-ket aloqa, hisob-kitob va nazorat xatolarining oqibati bo‘lgan.

13:35:38 — hammasi tugagan lahza

Soat 13:35:38 da ikki Tu-134 bulutlar orasida, taxminan 8400 metr balandlikda to‘qnashdi.

Samolyotlar bir-birini ko‘ra olmagan. To‘qnashuv keskin burchak ostida sodir bo‘lgan va zarba ikkala laynerni ham deyarli butunlay ishdan chiqargan.

65816-reys juda og‘ir shikastlangan va havoda parchalanib ketgan. 65735-reys esa katta zararga qaramay, ekipaj tomonidan boshqarib turilgan. Uning ekipaji samolyotni pastroq balandlikka olib tushishga harakat qilgan, biroq keyinchalik boshqaruvni yo‘qotgan.

Halokat haqida havoda bo‘lgan An-2 samolyoti ekipaji birinchilardan bo‘lib xabar bergan. Ular Kurilovka hududi yaqinida samolyot qismlari qulayotganini ko‘rgan.

Yerga qulagan ikki samolyotdagi 178 kishining birortasi ham omon qolmadi. 94 kishi 7628-reysda, 84 kishi esa 7880-reysda halok bo‘ldi.

“Paxtakor-79”ning 17 vakili

Fojia qurbonlari orasida “Paxtakor”ning 14 nafar futbolchisi, jamoa murabbiyi, shifokori va administratori bor edi.

Ular:

• Idgay Borisovich Tazetdinov — bosh murabbiy;
• Vladimir Vasilyevich Chumakov — jamoa shifokori;
• Mansur Inomjonovich Tolibjonov — administrator;
• Mikhail Ivanovich An — yarim himoyachi;
• Vladimir Ivanovich Fyodorov — hujumchi;
• Olim Masolievich Ashirov — himoyachi;
• Ravil Rustamovich Agishev — himoyachi;
• Konstantin Aleksandrovich Bakanov — yarim himoyachi;
• Yuriy Timofeyevich Zagumennix — himoyachi;
• Aleksandr Ivanovich Korchenov — yarim himoyachi;
• Nikolay Borisovich Kulikov — himoyachi;
• Vladimir Vasilyevich Makarov — yarim himoyachi;
• Sergey Konstantinovich Pokatilov — darvozabon;
• Viktor Nikolayevich Churkin — hujumchi;
• Sirojiddin Ahmadovich Bozorov — hujumchi;
• Shuhrat Musinovich Ishbutayev — hujumchi;
• Vladimir Valievich Sabirov — hujumchi.

Ularning yoshiga qaralsa, fojianing ko‘lami yanada yaqqol ko‘rinadi. Eng yoshi — hujumchi Sirojiddin Bozorov bo‘lib, u 1961-yil 10-avgustda tug‘ilgan va fojia kuni 18 yoshga to‘lgan edi. Ya’ni u halokatdan bir kun oldin 18 yoshini nishonlagan. Eng yoshi ulug‘lar esa 46 yoshli murabbiy Idgay Tazetdinov va 46 yoshli shifokor Vladimir Chumakov edi.

Jamoa qanday futbolchilarni yo‘qotdi?

“Paxtakor-79” tarkibida o‘sha davr uchun yuqori darajadagi futbolchilar bor edi. Mikhail An va Vladimir Fyodorov xalqaro toifadagi sport ustalari sanalgan. Olim Ashirov, Aleksandr Korchenov, Sergey Pokatilov, Ravil Agishev, Nikolay Kulikov, Yuriy Zagumennix, Vladimir Makarov, Konstantin Bakanov va Viktor Churkin sport ustasi unvoniga ega bo‘lgan. Sirojiddin Bozorov, Shuhrat Ishbutayev va Vladimir Sabirov esa sport ustaligiga nomzod edi.

Bu shunchaki bir nechta futbolchining emas, klubning asosiy tarkibining katta qismini yo‘qotishi edi. “Paxtakor” o‘zining asosiy tarkibini deyarli bir zumda qayta shakllantirishga majbur bo‘ldi.

Fojiaga nima sabab bo‘lgan?

“Paxtakor-79” bilan bog‘liq eng ko‘p muhokama qilinadigan savollardan biri — samolyotlar nega to‘qnashgani.

Rasmiy tergov xulosasida asosiy sabab havo harakatini boshqarishdagi xatolar va qoidabuzarliklar bilan bog‘langan. Samolyotlarning texnik holati, og‘irligi, markazlashuvi va ekipajlarning tayyorgarligi halokat sababi sifatida ko‘rsatilmagan.

Dispetcherlar Nikolay Jukovskiy va Vladimir Sumskoy keyinchalik sud qilindi. Halokatdan taxminan to‘qqiz oy o‘tib, ular 15 yildan ozodlikdan mahrum etildi.

Shu sababli “Paxtakor” samolyoti ataylab urib tushirilgan yoki harbiy raketa bilan nishonga olingan degan gaplarni tarixiy fakt sifatida taqdim etish to‘g‘ri emas. Bunday taxminlar yillar davomida tarqalgan bo‘lsa-da, mavjud tergov ma’lumotlari ularni tasdiqlamaydi. Rasmiy tergov to‘qnashuvning sababini dispetcherlikdagi xatolar bilan izohlagan.

Xuddi shuningdek, Leonid Brejnevning o‘sha kuni Qrim tomon uchgani va havo hududi uning samolyoti uchun bo‘shatilgani haqidagi versiya ham keng tarqalgan. Biroq bu holatni fojianing tasdiqlangan bevosita sababi sifatida keltirishga yetarli ishonchli dalil yo‘q. Shuning uchun uni faqat tarix davomida paydo bo‘lgan versiya sifatida ko‘rish mumkin.

Fojiadan keyin “Paxtakor” nima bo‘ldi?

Klubni butunlay yo‘qotib qo‘ymaslik uchun boshqa sovet jamoalari “Paxtakor”ga futbolchilar yubordi. Shu tariqa Toshkent klubi mavsumni davom ettirdi.

Bundan tashqari, SSSR futbol chempionati reglamentiga alohida qoida kiritilib, “Paxtakor”ga uch mavsum davomida, natijalaridan qat’i nazar, oliy ligadagi o‘rnini saqlab qolish imkoniyati berildi.

Bu qaror o‘sha paytda jamoani saqlab qolish uchun muhim bo‘lgan. Ammo boshqa futbolchilar kelgani bilan bir necha kun avvalgi jamoaning o‘rnini to‘ldirib bo‘lmasdi.

1979-yilgi SSSR chempionati yakunida “Paxtakor” 34 uchrashuvda 11 g‘alaba, 9 durang va 14 mag‘lubiyat qayd etib, 30 ochko bilan to‘qqizinchi o‘rinni egalladi.

Keyingi yillarda klub oliy ligadagi o‘rnini yo‘qotdi. “Paxtakor” 1984-yilda oliy ligadan tushib ketgan va faqat SSSR mavjudligining so‘nggi yili — 1991-yilda yana mamlakatning bosh chempionatiga qaytgan.

Qurbonlar qayerga dafn etildi?

Halok bo‘lgan “Paxtakor” vakillari Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan. Keyinchalik ularning xotirasiga shu yerda alohida memorial barpo etildi.

2013-yil 11-avgustda Botkin qabristonida “Paxtakor-79”ga bag‘ishlangan yangi yodgorlik ochildi. Yodgorlikda halok bo‘lgan 17 jamoa a’zosining ismi qayd etilgan. Uning kompozitsiyasida futbol to‘pi va osmonga intilayotgan turna tasviri ham bor.

Fojia sodir bo‘lgan joy — o‘sha paytdagi Dneprodzerjinsk yaqinidagi Kurilovka qishlog‘ida ham yodgorlik o‘rnatilgan.

2009-yil, fojianing 30 yilligi arafasida, Kurilovkada “Paxtakor-79” jamoasi xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlik ochildi. Unda jamoaning halok bo‘lgan a’zolari nomlari bitilgan. Yodgorlik yonida futbol to‘pi va osmonga qarab uchayotgan qush timsoli mavjud.

Faqat “Paxtakor” emas, 178 inson

“Paxtakor-79” fojiasi ko‘pincha futbol jamoasi halokati sifatida eslanadi. Ammo bu aviatsiya tarixidagi katta fojiaga ham aylangan.

Ikki Tu-134 bortida jami 178 kishi bor edi va ularning barchasi halok bo‘ldi. Ulardan 94 nafari 7628-reysda, 84 nafari esa “Paxtakor” jamoasi ketayotgan 7880-reysda bo‘lgan.

Shuning uchun 11-avgustni faqat “Paxtakor” xotirasi kuni sifatida emas, o‘sha kuni hayotdan ko‘z yumgan 178 kishining barchasini eslash sanasi sifatida ham qarash kerak.

Bugun “Paxtakor-79” nimani anglatadi?

Oradan 47 yil o‘tib, “Paxtakor-79” nomi O‘zbekiston futboli tarixidagi bir jamoaning nomidan ko‘ra kengroq ma’noga ega.

Har yili 11-avgust kuni “Paxtakor” stadioni va Botkin qabristonidagi memorialda marhumlar xotirlanadi. Klub futbolchilari, murabbiylar, faxriylar, muxlislar va halok bo‘lganlarning yaqinlari ularning xotirasiga hurmat bajo keltirib keladi.

Xususan, bugun, 11-avgust kuni poytaxtimizdagi “Paxtakor” markaziy stadionida Elit Osiyo Chempionlar Ligasining muhim uchrashuvi bo‘lib o‘tadi. Guruh bosqichi yo‘llanmasi uchun kechadigan bahsda Toshkentning “Paxtakor” jamoasi Iordaniyaning “Al Hussayn” klubi bilan kuch sinashadi.

Bosh hakam hushtagi soat 20:00 da chalinadi. E’tiborlisi, uchrashuv startidan oldin 1979-yilgi aviahalokatda fojiali halok bo‘lgan afsonaviy “Paxtakor-79” jamoasi xotirasiga bag‘ishlab bir daqiqalik sukut saqlanishi kutilmoqda.