25 daqiqalik qarsaklar ortidan xiyonat ayblovi: Isroil vaziri “NAZA” rejissyorlarini fuqarolikdan mahrum qilmoqchi

G‘azodagi urush haqida suratga olingan “NAZA” hujjatli filmi katta bahslarga sabab bo‘ldi. Filmda Isroil armiyasi va razvedkasi bilan bog‘liq manbalar G‘azodagi nishonlar qanday tanlangani, bunda sun’iy intellektdan qanday foydalanilgani va zarbalar paytida tinch aholi orasidagi ehtimoliy qurbonlar qanday hisoblangani haqida gapiradi. Film Venetsiya kinofestivalida tomoshabinlar tomonidan 25 daqiqa olqishlangan bo‘lsa, Isroilda aksincha keskin qarshilikka uchradi. Hatto mamlakat Madaniyat vaziri rejissyorlarini fuqarolikdan mahrum qilish tashabbusini ilgari surishini aytdi.

Xo‘sh, Isroil Madaniyat vaziri film ijodkorlarini fuqarolikdan mahrum qiloladimi?

Film uchun qariyb uch yil davomida ma’lumot to‘plangan

80 daqiqalik “NAZA” hujjatli filmi isroillik rejissyorlar Yuval Avraham va Reychel Zor tomonidan yaratilgan. Mualliflar film ustida qariyb uch yil ishlagan va Isroil armiyasi hamda razvedka tizimi bilan bog‘liq manbalardan ma’lumot to‘plagan.

Filmda 24 nafar harbiy va razvedka manbasining ko‘rsatmalari keltiriladi. Ayrimlarining shaxsi xavfsizlik sabab yashirilgan, yuzlari va ovozlari raqamli usulda o‘zgartirilgan. Ular G‘azodagi harbiy amaliyotlar qanday rejalashtirilgani va nishonlar qay tarzda tanlangani haqida so‘zlab beradi.

Filmning asosiy mavzularidan biri — sun’iy intellekt yordamida nishonlarni aniqlash. Unda “Lavender” kabi tizimlardan foydalanilgani haqida ham so‘z boradi. Manbalarning aytishicha, katta hajmdagi ma’lumotlar tahlil qilinib, gumon qilingan shaxslar aniqlangan va ular bilan bog‘liq obyektlar zarba berilishi mumkin bo‘lgan nishonlar ro‘yxatiga kiritilgan.

“Bu xuddi zavod yoki videoo‘yinga o‘xshardi”

Filmda eng ko‘p e’tibor tortgan da’volardan biri nishon tanlash jarayonining juda tez va tizimli ishlagani haqidagi ko‘rsatmalardir. Manbalardan biri bu jarayonni “zavod”ga, yana biri esa “videoo‘yin”ga o‘xshatgan.

Ularning so‘zlariga ko‘ra, texnologiya yordamida juda ko‘p ehtimoliy nishonlarni qisqa vaqt ichida aniqlash imkoniyati paydo bo‘lgan. Filmda telefon va boshqa aloqa ma’lumotlaridan ham odamlarni aniqlashda foydalanilgani aytiladi.

Mualliflar filmda bundan ham og‘irroq masalani ko‘taradi. Ular ayrim zarbalardan oldin tinch aholi orasida qancha qurbon bo‘lishi mumkinligi oldindan hisoblanganini ta’kidlaydi. Manbalardan biri ayrim holatlarda bitta nishonni yo‘q qilish uchun juda ko‘p tinch aholi halok bo‘lishi mumkinligi ma’lum bo‘lganini aytadi.

Film ijodkorlari shu ko‘rsatmalarga asoslanib, tinch aholi o‘limini shunchaki urush paytidagi tasodifiy oqibat sifatida ko‘rish noto‘g‘ri, degan xulosani ilgari surgan. Bu film mualliflarining xulosasi va undagi manbalarning da’volariga asoslangan qarashdir.

Venetsiyada uzoq olqishlandi, Isroilda esa keskin tanqid qilindi

“NAZA” Venetsiya kinofestivalida namoyish etilgach, katta e’tibor qozondi. Namoyish yakunida tomoshabinlar film ijodkorlarini qariyb 25 daqiqa tik turib olqishlagan. Hujjatli asar festivalda maxsus hakamlar hay’ati sovriniga ham sazovor bo‘lgan.

Ammo xalqaro maydondagi iliq kutib olish Isroilda mutlaqo boshqacha munosabat bilan qarshi olindi. Mamlakat Madaniyat vaziri Miki Zoar film ijodkorlarini keskin tanqid qilib, ularni o‘z davlatiga zarar yetkazishda va xiyonatda aybladi.

Zoar hatto rejissyorlarni Isroil fuqaroligidan mahrum qilish jarayonini boshlash tashabbusi bilan chiqishini bildirdi. Milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben-Gvir ham film mualliflariga qarshi keskin fikr bildirib, ularni Isroil xalqi uchun “sharmandalik” deb atagan.

Rejissyorlarni fuqarolikdan mahrum qilish mumkinmi?

Madaniyat vazirining bayonoti keskin bo‘lsa-da, rejissyorlarni fuqarolikdan mahrum qilish oddiy jarayon emas. Bunday qarorni bir vazirning o‘zi qabul qila olmaydi. Isroil qonunchiligida fuqarolikdan mahrum qilish uchun muayyan huquqiy asoslar va rasmiy jarayonlar mavjud.

Shuning uchun vazirning bayonoti rejissyorlar avtomatik ravishda fuqarolikdan ayriladi degani emas. Masala rasmiy jarayonga aylansa, tegishli idoralar va sudlarning qarori talab qilinishi mumkin.

Rejissyor Yuval Avraham esa film atrofidagi keskin munosabatlarga javob qaytargan. U bunday filmni yaratish orqali o‘zlari ham ma’lum xavfni zimmasiga olganini aytgan, biroq buni G‘azoda ishlayotgan falastinlik jurnalistlar duch kelayotgan xavf bilan tenglashtirib bo‘lmasligini ta’kidlagan.