2025-yilda jahon xomashyo narxlari besh yillikdagi eng past darajaga tushadi

Jahon bankining “Tovar-xomashyo bozorlari istiqbollari” hisobotining so‘nggi nashrida e’lon qilingan prognozlarga ko‘ra, 2025-yilda jahon xomashyo narxlari besh yillik eng past darajasiga tushadi. Bu holat neft bozorining haddan tashqari to‘yinganligi sababli yuzaga keladi va shunchalik kuchliki, hatto Yaqin Sharqdagi yanada keng ko‘lamli mojaroning narxlarga ta’sirini ham yumshatishi mumkin. Shunga qaramay, xomashyo narxlarining umumiy darajasi COVID-19 pandemiyasi boshlanishidan oldingi besh yillik ko‘rsatkichdan 30 foiz yuqori bo‘lib qoladi.

Neft yetkazib berish talabdan o‘rtacha 1,2 million barrelga oshib ketishi mumkin

Kelgusi yilda dunyo bo‘yicha neft yetkazib berish talabdan o‘rtacha 1,2 million barrelga oshib ketishi kutilmoqda. Shu paytgacha bozorning to‘yinishi faqat ikki marta yuqori darajaga yetgan: 2020-yilda, pandemiya davrida korxonalar yopilganda va 1998-yilda, neft narxlarining keskin pasayishi davrida. Taklifning hozirgi ortiqchaligi qisman Xitoydagi vaziyatning sezilarli o‘zgarishini aks ettiradi, bu yerda sanoat ishlab chiqarishi o‘sishi va elektromobillar, shuningdek, suyultirilgan gazda ishlaydigan yuk avtomobillari savdosining o‘sishi fonida neftga bo‘lgan talab 2023-yildan beri deyarli o‘zgarmagan. Bundan tashqari, Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti va ularning ittifoqchilari (OPEK+) ga a’zo bo‘lmagan bir qator mamlakatlarda neft qazib olish o‘sishi kutilmoqda. OPEK+ga a’zo davlatlarning o‘zida kuniga 7 million barrel zaxira quvvati mavjud, bu pandemiya arafasidagi 2019-yilga nisbatan deyarli ikki baravar ko‘pdir.

Oziq-ovqat va energiya masalasi

2024-2026-yillarda jahon xomashyo narxlari qariyb 10 foizga pasayishi kutilmoqda. Jahon oziq-ovqat narxlari joriy yilda 9 foizga, 2025-yilda 4 foizga pasayishi, shundan so‘ng barqarorlashishi prognoz qilinmoqda. Shunga qaramay, oziq-ovqat narxlari darajasi 2015-2019-yillardagi o‘rtacha darajadan deyarli 25 foizga yuqori bo‘ladi. Energiya narxlari 2025-yilda 6 foizga, 2026-yilda esa 2 foizga tushishi prognoz qilinmoqda. Oziq-ovqat va energiya narxlari pasaytirilishi natijasida markaziy banklarga inflyatsiyani nazorat qilish osonlashadi. Biroq, bu vazifani hal qilish qurolli mojarolarning kuchayishini murakkablashtirishi mumkin, bu esa energiya ta’minotida uzilishlar va oziq-ovqat va energiya narxlari oshishiga olib keladi.

Narxlar pasayishi inflyatsiyaga ta’sir qilmasligi mumkin

— Xomashyo narxlarining pasayishi va yetkazib berish shartlarining yaxshilanishi geosiyosiy shoklardan himoyani ta’minlaydigan bufer bo‘lishi mumkin, – dedi Jahon banki guruhi bosh iqtisodchisi va katta vitse-prezidenti Indermit Gill. —Biroq ular oziq-ovqat inflyatsiyasi rivojlangan iqtisodiyotlardagi inflyatsiya me’yoridan ikki baravar yuqori bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat narxlarining yuqoriligi bilan bog‘liq muammolarning og‘irligini kamaytirishi dargumon. 2024-yilda 725 milliondan ortiq odam yuqori narxlar, mojarolar, ekstremal ob-havo sharoitlari va boshqa shoklar tufayli oziq-ovqat tanqisligini boshdan kechirmoqda.

Yaqin Sharqdagi mojaroning bozorga ta’siri

Yaqin Sharqdagi mojaro, ayniqsa, mojaro kuchaygan taqdirda yirik neft va gaz ishlab chiqaruvchilarning neft va gaz infratuzilmasiga zarar yetishi mumkinligi haqidagi xavotirlar tufayli so‘nggi bir yil ichida neft narxlarining o‘zgaruvchanligi sezilarli darajada oshishiga olib keldi. Agar ziddiyat oshmasa, prognozlarga ko‘ra, Brent neftining o‘rtacha yillik narxi 2025-yilda bir barrel uchun 73 dollarga teng bo‘lgan to‘rt yillik minimumgacha tushib ketadi, joriy yilda esa u 80 dollarni tashkil qiladi.

Narx ko‘tarilishi juda qisqa muddatli bo‘lishi mumkin

Shu bilan birga, ekspertlar mojaro kuchaygan taqdirda, ayniqsa, agar u joriy yil oxiriga kelib jahon neft yetkazib berishining 2 foizga yoki kuniga 2 million barrelga qisqarishiga olib kelsa, voqealarning ehtimoliy yo‘nalishini baholaydi: bunday miqyosdagi larzalarga Liviyadagi fuqarolar urushi (2011-yil) va Iroqdagi urush (2003-yil) sabab bo‘lgan. Shunga o‘xshash larzalar yuzaga kelganda, Brent neftining narxi dastlab bir barrel uchun 92 dollargacha keskin ko‘tariladi. Biroq, ushbu mojaro ta’sir qilmagan neft ishlab chiqaruvchi mamlakatlar narxlarning o‘sishiga ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali tezkorlik bilan javob berishlari mumkin. Natijada narxlarning ko‘tarilishi juda qisqa muddatli bo‘lishi mumkin va 2025-yilda neftning o‘rtacha narxi bir barrel uchun 84 dollarni tashkil qiladi. Bu har qanday holatda 2025-yil uchun bazaviy prognozdan 15 foizga yuqori, ammo 2024-yildagi o‘rtacha narxdan atigi 5 foizga yuqori.

Jahon iqtisodiyoti hozir oldingidan ancha yaxshi holatda

— Yaxshi yangilik shundaki, jahon iqtisodiyoti hozir oldingidan ancha yaxshi holatda va kuchli neft zarbasini yengishga qodir, – deydi Jahon banki bosh iqtisodchisi o‘rinbosari va prognozlar guruhi direktori Ayxan Kose. — Bu rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning direktiv organlari oldida kamdan kam uchraydigan imkoniyatlarni ochadi: birinchidan, xomashyo tovarlari narxlarining pasayishi inflyatsiyani maqsadli ko‘rsatkichlarga qaytarishga qaratilgan pul-kredit siyosatiga foydali qo‘shimcha bo‘lishi mumkin; ikkinchidan, direktiv organlar qazilma yoqilg‘i turlariga xarajat subsidiyalarini qisqartirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

Oltinning narx prognozlari

“Sokin bandargoh”ni qidirayotgan investorlar uchun ommabop variant bo‘lgan oltinning o‘rtacha narxi joriy yilda rekordni yangilashi va 2023-yildagi o‘rtacha narx darajasidan 21 foizga oshishi kutilmoqda. Oltin aktivlar orasida alohida o‘rinni egallaydi va ko‘pincha geosiyosiy va iqtisodiy noaniqliklar, shu jumladan mojarolar davrida qimmatlashadi. Prognozlarga ko‘ra, yaqin ikki yil ichida oltin narxi COVID-19 pandemiyasidan oldingi besh yillik davrdagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan 80 foizga yuqori bo‘lib, biroz pasayadi. 2025-2026 yillarda sanoat metallari narxlari barqaror bo‘lib qolishi kutilmoqda, chunki Xitoy ko‘chmas mulk sektoridagi past faollik ta’minotdagi qiyinchiliklar va energetikaga o‘tish tufayli ba’zi metallarga bo‘lgan talabning o‘sishi bilan muvozanatlashadi. Biroq Xitoyda iqtisodiy o‘sish kutilmaganda tezlashsa, bu metall bozorlarida o‘zgaruvchanlikni keltirib chiqarishi mumkin.

Narxlarning sinxron o‘sishining ta’siri qanday?

Ekspertlar 2020-2023-yillarda xomashyo narxlari pandemiyaning global iqtisodiy oqibatlari, shuningdek, xomashyo tovarlari bilan bog‘liq keng ko‘lamli shoklar (masalan, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi) tufayli bir xil harakat qilgan degan xulosaga keldi. Narxlarning sinxron o‘sishi, odatda, global inflyatsiyaning tezlashishiga va iqtisodiy o‘sishning sekinlashishiga olib keladi. Oxirgi vaqtlarda (bir yilga yaqin) narxlar kamroq sinxron harakatlana boshladi.