Telefoningizdagi “ko‘rinmas kuzatuvchi”: Ma’lumotlaringizni pullashmoqda

Tasavvur qiling, cho‘ntagingizda sizning har bir qadamingizni kuzatadigan, pichirlab aytgan gaplaringizni ham tahlil qiladigan va qiziqishlaringizni doimiy o‘rganib boradigan “ko‘rinmas kuzatuvchi” bor. Eng qizig‘i, bu tizimni sizning o‘zingiz ixtiyoriy ravishda o‘rnatgansiz va uni har kuni quvvatlantirib borasiz. Gap smartfon va undagi bepul ilovalar haqida ketmoqda.

Bugungi kunda oddiy ko‘rinadigan ilovalar ham foydalanuvchi haqidagi ma’lumotlarni fonda yig‘ib, ularni ma’lumotlar brokerligi ekotizimiga uzatishi mumkin. Ushbu global tarmoq tufayli yer yuzidagi kamida 70 foiz internet foydalanuvchilarining shaxsiy ma’lumotlari bilvosita ushbu tizim ichida joylashgan.

Ilovalar qanday kuzatadi?

Bugun smartfondagi ko‘plab bepul ilovalar shunchaki qulay vosita emas, balki keng ko‘lamli ma’lumotlar brokerligi tizimining bir bo‘lagi hisoblanadi. Bu tizimda ilovalar orqali yig‘ilgan ma’lumotlar keyinchalik turli kompaniyalar va reklama tarmoqlariga qayta ishlanib, sotiladi. Shu o‘rinda tabiiy savol tug‘iladi: “Men ruxsat bermagan bo‘lsam, ilovalar meni qanday kuzatadi?”

Bu jarayonning asosida ko‘pincha SDKlar ya’ni tayyor dasturiy modullar turadi. Ayrim reklama va ma’lumotlar kompaniyalari o‘z SDKlarini ilovalarga joylashtirish evaziga dasturchilarga daromad taklif qiladi. Bundan tashqari, ilovalar GPSdan tashqari, yaqin atrofdagi Wi-Fi tarmoqlari va Bluetooth signallari orqali ham foydalanuvchining joylashuvini aniqlashi mumkin. Ushbu lokatsiya ma’lumotlari reklama ekotizimida qimmatli resurs hisoblanadi. Ko‘pchilik ilovalar suhbatlarni yashirin yozib oladi deb o‘ylaydi. Ammo mutaxassislar reklama tizimlari asosan qidiruv tarixi, qiziqishlar va qurilmalar o‘rtasidagi raqamli aloqalarga tayanishini ta’kidlaydi. Shu sababli reklama sizni “eshitayotgandek” taassurot uyg‘otadi.

Sizning ma’lumotlaringiz kimga kerak?

Yig‘ilgan katta hajmdagi ma’lumotlar shunchaki serverlarda qolib ketmaydi. Ularning har bir qismi turli maqsadlarda sotiladi va qayta ishlanadi. Asosiy xaridorlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi: yirik korporatsiyalar, sug‘urta va banklar, hamda hukumat va siyosiy tuzilmalar.

• Yirik korporatsiyalar — Coca-Cola, Samsung, Procter & Gamble kabi transmilliy brendlar — budjetni samarali sarflash uchun maqsadli auditoriya ma’lumotlarini xarid qiladi. Masalan, fitnesga qatnaydigan yoki muntazam xarid qiladigan foydalanuvchilar alohida segment sifatida ajratilib, ularga mos reklama ko‘rsatiladi.
• Sug‘urta kompaniyalari va banklar esa foydalanuvchilarning raqamli xulq-atvoridan riskni baholashda foydalanishi mumkin. Turmush tarzi, xarid odatlari yoki onlayn faollik kelajakdagi moliyaviy ishonchlilik yoki sug‘urta narxlariga bilvosita ta’sir ko‘rsatadi.
• Hukumat va siyosiy texnologlar esa ma’lumotlardan ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilish va kommunikatsiyani yo‘naltirish uchun foydalanadi. Cambridge Analytica mojarosi bunga yorqin misol bo‘lib, millionlab foydalanuvchilarning ma’lumotlari siyosiy kampaniyalarda individual ta’sir ko‘rsatish maqsadida ishlatilgan.

Natijada, shaxsiy ma’lumotlar zamonaviy raqamli iqtisodiyotda eng muhim resurslardan biriga aylanadi.

Ma’lumotlar bozorida qancha turasiz?

Sizning shaxsiy hayotingiz raqamli bozorda turli qiymatga ega bo‘ladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, oddiy foydalanuvchining asosiy demografik ma’lumotlari — yoshi, jinsi va joylashuvi — juda arzon, taxminan bir necha sent atrofida baholanadi. Biroq bu ma’lumotlar “segmentlar” ko‘rinishida birlashtirilganda ularning qiymati keskin oshadi. Masalan, homilador ayollar haqidagi ma’lumotlar reklama bozorida eng qimmat segmentlardan biri hisoblanadi, chunki bu davrda iste’mol odatlari tez o‘zgaradi va xarajatlar ortadi. Shuningdek, surunkali kasallikka chalingan shaxslar yoki ma’lum dorilarni qidirayotgan foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlar farmatsevtika sanoati uchun juda yuqori qiymatga ega. Xuddi shunday, avtomobil xaridiga yaqin bo‘lgan yoki avtosalonlar atrofida tez-tez harakatlanadigan foydalanuvchilar ham yirik dilerlar uchun muhim auditoriya hisoblanadi. Shu tarzda ma’lumotlar bozori har yili yuzlab milliard dollarlik aylanmaga ega bo‘lgan tizimga aylanadi, bunda foydalanuvchi ko‘pincha hech qanday to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulush olmaydi — u asosan ma’lumot manbai sifatida ishlatiladi.

Huquqiy bo‘shliqlar va “rozilik” masalasi

Ko‘pchilik ilova o‘rnatishda “foydalanish shartlari”ga rozilik beradi, ammo bu hujjatlar ko‘pincha juda uzun va murakkab bo‘lgani uchun amalda kamdan-kam o‘qiladi. Kompaniyalar esa shu holatdan foydalanib, uchinchi tomonlarga ma’lumot uzatish imkoniyatlarini shartlarga kiritadi. Yevropa Ittifoqidagi GDPR va Kaliforniyadagi CCPA kabi qonunlar ma’lumotlar himoyasini kuchaytirishga xizmat qiladi, biroq ko‘plab boshqa hududlarda bu soha hali ham to‘liq tartibga solinmagan va nisbatan zaif nazorat ostida qolmoqda.

O‘zingizni qanday himoya qilishingiz mumkin?

Raqamli muhitda to‘liq yashirin qolish imkonsiz, ammo ma’lumotlar yig‘ilishini sezilarli darajada cheklash mumkin.

• Keraksiz va uzoq vaqt ishlatilmagan bepul ilovalarni o‘chirib tashlash ma’lumotlar oqimini kamaytiradi.
• Ilovalarga faqat zarur ruxsatlarni bering, ayniqsa mikrofon va fon rejimidagi geolokatsiya kuzatuvini cheklash muhim.
• Ommaviy ochiq tarmoqlarda VPN ishlatish ma’lumotlar oqimini himoyalashga yordam beradi.

Ma’lumotlar brokerligi zamonaviy raqamli iqtisodiyotning ko‘rinmas qismi hisoblanadi. To‘liq nazoratni yo‘qotmaslik uchun foydalanuvchi o‘z qurilmasidagi ruxsatlar va raqamli odatlarini ongli ravishda boshqarishi zarur.