Jahon iqtisodiy xaritasi qayta chizilyapti: Dunyoni qaysi yangi gigantlar boshqaradi?

Xalqaro valyuta jamg‘armasining (XVJ) global iqtisodiy istiqbollarga bag‘ishlangan hisoboti yaqin yillarda dunyo bozoridagi kuchlar nisbati sezilarli darajada o‘zgarishidan dalolat bermoqda. “Visual Capitalist” nashri tahlil qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, kelayotgan o‘n yillik boshida rivojlanayotgan bozorlar hisobiga global reyting tizimi qayta shakllanadi. Tahlillar joriy etilgan tendensiyalar davom etsa, Hindiston, Braziliya va Meksika kabi davlatlar jahon iqtisodiyotining yangi drayverlariga aylanishini ko‘rsatmoqda.

Global gigantlar o‘rtasidagi farq

Prognozlarga muvofiq, Amerika Qo‘shma Shtatlari va Xitoy Xalq Respublikasi yaqin kelajakda ham boshqa barcha davlatlardan katta farq bilan oldinda boradi. 2031-yilga qadar har ikkala mamlakat iqtisodiyoti ham qariyb 6,6 trillion dollarlik mutloq o‘sishni qayd etishi kutilmoqda. Bu ko‘rsatkich AQSh uchun mavjud hajmning 20 foizini, Xitoy iqtisodiyoti uchun esa 32 foizini tashkil etadi.

Vaholanki, foiz hisobidagi o‘sish sur’ati Xitoyda yuqori bo‘lsa-da, 2031-yilda uning yalpi ichki mahsuloti (YIM) 27,5 trillion dollarga yetishi taxmin qilinayotgan bir paytda, AQSh baribir undan 11,5 trillion dollar oldinda bo‘ladi. Shunga qaramay, Xitoy o‘zidan keyingi o‘rinni egallaydigan davlatdan to‘rt barobar yirikroq iqtisodiy salohiyatni saqlab qoladi.

Biroq bu ikki yetakchi tizim ham ichki va tashqi xavflardan xoli emas. AQSh iqtisodiyotiga ichki siyosiy qarama-qarshiliklar va davlat qarzining misli ko‘rilmagan darajada o‘sib borayotgani jiddiy bosim o‘tkazmoqda. Ayniqsa, qarz foizlarini qoplash uchun sarflanayotgan mablag‘lar budjet xarajatlarining salmoqli qismini yutib yubormoqda. Xitoyda esa demografik inqiroz, ya’ni aholi sonining kamayishi kuzatilmoqda. Bu holat eksportga yo‘naltirilgan iqtisodiy modelning uzoq muddatli rivojlanish sur’atlarini sekinlashtirishi mumkin.

Hindiston fenomenining yuksalishi

Yaqin yillarda global iqtisodiyotning eng yirik siljishi shubhasiz Hindiston hisobiga to‘g‘ri keladi. 2031-yilga borib ushbu mamlakat dunyoning uchinchi eng yirik iqtisodiyotiga aylanishi kutilmoqda. Aholisi soni bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinda turuvchi bu davlat o‘z YIM hajmini 63,5 foizga ko‘paytirib, eng tez rivojlanayotgan yirik iqtisodiy kuch maqomini mustahkamlaydi.

XVJ mutaxassislarining hisob-kitoblariga ko‘ra, Hindiston 2028-yilga borib Buyuk Britaniya va Yaponiyani ortda qoldiradi va uning iqtisodiyoti tarixda ilk bor 5 trillion dollarlik dovondan o‘tadi. 2031-yilga kelib esa mamlakat YAIM hajmi 6,8 trillion dollarga yetib, Germaniyani ham ortda qoldirishi prognoz qilinmoqda.

Eski industriallashgan Yevropa va Osiyo davlatlarining reytingda pastga tushishi global iqtisodiy markazning yangi hududga ko‘chayotganidan dalolat beradi. 1,4 milliarddan ortiq iste’mol bozoriga ega bo‘lish bilan bir qatorda, Hindiston biznes subyektlarining xalqaro maydondagi raqobatbardoshligi oshib borayotgani ushbu yuksalishning asosiy omilidir.

Rossiya iqtisodiyotidagi turg‘unlik va qisqarish jarayonlari

Oxirgi o‘n yillikda, xususan 2016–2026-yillar davomida Rossiya Federatsiyasi o‘z iqtisodiyoti hajmini ikki barobardan ziyodga oshirishga muvaffaq bo‘lgan edi. Bu ko‘rsatkich yirik davlatlar orasidagi eng yuqori sur’atlardan biri sifatida qayd etilgan. Ammo 2031-yilgi prognozlar mutlaqo teskari tendensiyani ko‘rsatmoqda. Rossiya yirik iqtisodiyotlar ichida nominal YAIM hajmi mutloq qiymatda qisqaradigan yagona mamlakat bo‘lishi kutilmoqda.

Ushbu pasayish natijasida Braziliya, Kanada va Meksika kabi davlatlar xalqaro reytingda Rossiyadan o‘zib ketish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Mutaxassislar iqtisodiy inqirozning sabablarini bir nechta omil bilan izohlamoqdalar. Birinchidan, mamlakatning xomashyo va uglevodorod eksportiga haddan tashqari bog‘lanib qolgani hamda mehnat unumdorligining pastligi o‘sishni cheklamoqda. Ikkinchidan, G‘arb davlatlari tomonidan joriy etilgan keng ko‘lamli sanksiyalar tashqi savdo aloqalarini qiyinlashtirgan.

Biroq eng jiddiy va uzoq muddatli salbiy ta’sir baribir demografik inqiroz bilan bog‘liq. Ukrainadagi harbiy harakatlardan so‘ng yanada kuchaygan aholi sonining tizimli qisqarishi va malakali kadrlarning mamlakatni tark etishi Rossiya iqtisodiyotining kelgusi tiklanish imkoniyatlarini jiddiy so‘roq ostida qoldirmoqda.

Global siljishlar fonida O‘zbekiston iqtisodiyoti istiqbollari

Jahon moliya xaritasidagi global o‘zgarishlar va yirik davlatlar o‘rtasidagi yangi iqtisodiy muvozanat fonida mintaqaviy bozorlar, xususan, Markaziy Osiyoning yetakchi iqtisodiyotlari ham o‘ziga xos rivojlanish bosqichini boshdan kechirmoqda. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) ekspertlarining mamlakatimizga amalga oshirgan missiyasi yakunlari bo‘yicha e’lon qilgan hisoboti O‘zbekistonning global tebranishlar va geosiyosiy murakkabliklar sharoitida o‘z iqtisodiy barqarorligini saqlab qolayotganidan dalolat beradi.

O‘sish sur’atlari va makroiqtisodiy muvozanat

Tahlillarga ko‘ra, O‘zbekistonda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) o‘sish sur’ati joriy yilda 6,8 foiz darajasida mustahkam saqlanib qolishi taxmin qilinmoqda. Garchi bu ko‘rsatkich o‘tgan yildagi barqaror ichki iste’mol, faol investitsiyalar hamda xizmatlar va qurilish sohalarining jadal yuksalishi hisobiga qayd etilgan 7,7 foizlik natijadan biroz past bo‘lsa-da, global miqyosda baribir yuqori sur’atlardan biri bo‘lib qolmoqda. Kelgusi yilda esa ichki talabning tabiiy ravishda mo‘tadillashuvi natijasida o‘sish sur’atining 6 foizgacha sekinlashishi kutilmoqda.

Shunga qaramay, iqtisodiyotning sifat ko‘rsatkichlarida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YAIM hajmi joriy yilda 4500 dollardan oshishi, kelgusi yilda esa qariyb 5000 dollarga yetishi prognoz qilinayotgani fuqarolarning farovonlik darajasi muttasil o‘sib borayotganini ko‘rsatadi.

Ishonarli jihati, mamlakatda kuchli ichki talab mavjudligiga qaramasdan, inflyatsiya darajasini 7,3 foizgacha jilovlashning uddasidan chiqildi. Bunga energiya tariflari islohotining dastlabki bosim turg‘unlashgani, milliy valyuta — so‘mning AQSh dollariga nisbatan 6,9 foizga mustahkamlangani hamda Markaziy bank tomonidan yuritilgan qat’iy pul-kredit siyosati zamin yaratdi. Mamlakatning xalqaro moliya zaxiralari esa salkam 13 oylik import hajmini qoplaydigan darajada xavfsiz va yetarli hisoblanadi.

Tashqi geoiqtisodiy tahdidlar va bilvosita ta’sirlar

Yaqin Sharqdagi qurolli to‘qnashuvlar tufayli yuzaga kelgan xalqaro logistika va savdo tizimidagi inqirozlar fonida O‘zbekiston iqtisodiyoti ham ma’lum xatarlarga ro‘baro‘ kelmoqda. XVJ ekspertlarining qayd etishicha, mojarolardan bevosita jabr ko‘rayotgan mamlakatlar bilan savdo va pul o‘tkazmalari ko‘lamining unchalik katta emasligi O‘zbekistonga to‘g‘ridan-to‘g‘ri salbiy ta’sirni cheklab turibdi.

Biroq, asosiy xavf bilvosita kanallar orqali kirib kelishi mumkin. Global savdo zanjirlarining uzilishi va xomashyo narxlarining o‘zgaruvchanligi respublikaning asosiy iqtisodiy hamkorlari bo‘lgan yirik davlatlar iqtisodiyotiga zarar yetkazsa, bu zanjirband reaksiyaga sabab bo‘lishi muqarrar. Shu bois, geosiyosiy noaniqliklar sharoitida tashqi bozorlardagi kutilmagan ijobiy o‘zgarishlarga ortiqcha umid bog‘lamaslik tavsiya etiladi.

Ichki tizimli xavflar va monetar ogohlik

Xalqaro ekspertlar tashqi bosimlar bilan bir qatorda mamlakat ichidagi moliyaviy muvozanatga ham alohida e’tibor qaratishgan. Xususan, iqtisodiy o‘sish sur’atlarini sun’iy ravishda yuqori ushlab turish maqsadida imtiyozli va maqsadli kreditlash dasturlari hajmini asossiz oshirib yuborish ichki xavflarni kuchaytirishi mumkin. Bunday yondashuv budjet xarajatlarining ortishiga va iqtisodiyotning “qizib ketishi”ga olib keladi.

Shuningdek, tijorat banklari, davlat ulushiga ega korxonalar hamda davlat-xususiy sheriklik loyihalari bo‘yicha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy majburiyatlar bank tizimi balanslariga qo‘shimcha yuk bo‘lib tushishi xavfi bor.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston global bo‘ronlar sharoitida iqtisodiy barqarorlikni saqlab qolish uchun nafaqat tashqi xavflarni to‘g‘ri baholashi, balki ichki moliyaviy intizom va tizimli islohotlar izchilligini qat’iy ta’minlashi lozim bo‘ladi.