Semizlikka qarshi dorilar minglab cho‘ntaklarni quritmoqda

So‘nggi yillarda insoniyat tamaddunini o‘zgartiruvchi eng yirik kashfiyot sifatida ko‘pincha sun’iy intellekt tilga olinadi. Biroq iqtisodiy va ijtimoiy ta’sir doirasi bo‘yicha undan qolishmaydigan, hatto ayrim sohalarda o‘zib ketayotgan yana bir fenomen bor: bular GLP-1 retseptor agonistlari — xalq tilida “ozdiruvchi mo‘jizaviy dorilar” deb nom olgan preparatlardir. Dastlab qandli diabetni davolash uchun ishlab chiqilgan Ozempic va Wegovy kabi vositalar bugun shunchaki tibbiy preparat emas, balki global iqtisodiyotning tayanch nuqtalarini qimirlatib yuborgan omilga aylandi.

Shakar va fastfud inqirozi

Zamonaviy iqtisodiy tizim insonning to‘ymas ehtiyojlari va doimiy iste’molga bo‘lgan ishtiyoqi ustiga qurilgan. Reklama va marketing bizni ko‘proq yeyishga, shirinlik va yuqori kaloriyali mahsulotlarga pul sarflashga undaydi. Biroq GLP-1 preparatlari bu zanjirni uzmoqda. Tadqiqotlar va bozor tahlillari shuni ko‘rsatmoqdaki, ushbu dorilarni qabul qiluvchilar nafaqat ozmoqda, balki oziq-ovqat savatining tarkibini ham tubdan o‘zgartirmoqda.

Bugungi kunda iste’molchilar chuqur qayta ishlangan, shakarli va yog‘li mahsulotlardan voz kechib, ko‘proq oqsilga boy taomlarga o‘tmoqda. Buning ta’siri hatto global birjalarda ham sezila boshladi: so‘nggi ikki yilda jahon bozorida shakar narxi qisman talabning qisqarishi hisobiga keskin arzonlashdi. Dunyoga mashhur muzqaymoq va shirinlik ishlab chiqaruvchi brendlar o‘z daromadlari kamayganini qayd etib, strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lmoqda.

“Ijodiy vayronkorlik”: Kim yutqazdi va kim yutdi?

Iqtisodiyotdagi “ijodiy vayronkorlik” tamoyiliga ko‘ra, bir sohadagi pasayish boshqasida imkoniyatlar eshigini ochadi. Masalan, odamlar fastfudga kamroq pul sarflayotgan bo‘lsa-da, yangi tana shakliga mos keladigan kiyim-kechak xarid qilishga, sport va sog‘lom turmush tarziga sarmoya kiritishni boshladi. Hatto aviakompaniyalar ham bu jarayondan manfaat ko‘rishi kutilmoqda — yo‘lovchilarning umumiy vazni kamayishi samolyot yoqilg‘isining sezilarli darajada tejalishiga olib keladi.

Biroq masalaning chuqurroq ijtimoiy jihati bor. Ushbu preparatlar miyadagi mukofot tizimiga ta’sir ko‘rsatib, nafaqat ovqatga, balki alkogol, tamaki va qimor o‘yinlariga bo‘lgan moyillikni ham so‘ndirishi haqida dalillar ko‘paymoqda. Bu esa insoniyat tarixida ilk bor nafsni jilovlashni irodadan ko‘ra farmakologiya zimmasiga yuklash imkonini beradi.

Kapitalizmning yangi qiyofasi

Amaldagi iqtisodiy modelimiz asosan insonning instinktlari, zavq-shavqqa intilishi va hissiy ehtiyojlari ustiga qurilgan. Reklama sohasida “hissiyot va lazzat sotadi” degan tamoyil mavjud. Ya’ni biz ko‘pincha ehtiyoj tufayli emas, balki o‘sha mahsulot beradigan lahzalik rohatni ko‘zlab xarid qilamiz. Agar insonlar o‘z ishtiyoqlarini dori vositalari yordamida jilovlay olsa, an’anaviy marketing o‘z kuchini yo‘qotishi mumkin. Ba’zi tahlilchilarning xavotiricha, umumiy iste’molning pasayishi va jamg‘arishning ortishi ishsizlikning o‘sishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ammo professional nuqtayi nazardan qaralsa, bu jarayon iqtisodiyotni sog‘lomlashtirishi tayin. Spontanik, ya’ni his-tuyg‘ularga berilib qilinadigan xarajatlarning kamayishi oqilona investitsiyalarga yo‘l ochadi. Odamlar ovqat yoki zararli odatlarga sarflamagan mablag‘larini sifatli ta’lim, sayohat va yuqori texnologiyalarga yo‘naltira boshlaydi.

Kreativ tadbirkorlar davri

Ozdiruvchi dorilar keltirib chiqarayotgan to‘lqin shunchaki tibbiy trend emas, balki kapitalizmning moslashuvchanlik imtihonidir. Insoniyat o‘z nafsini nazorat qilishni o‘rgansa, bozor shunga yarasha o‘zgaradi. Agar bizda nimanidir istash hissi butunlay so‘nib qolsa ham, iqtisodiyot to‘xtab qolmaydi — u holda yangi turdagi istaklarni uyg‘otishni uddalagan tadbirkorlar davri boshlanadi. Har qanday holatda ham, sog‘lom va uzoq umr ko‘radigan jamiyat uzoq muddatda iqtisodiyot uchun eng foydali sarmoyadir.