Yaqin Sharqdagi “Katta o‘yin”: Rossiya va Xitoy Eronga “ochiqlanmaydigan” yordam beryaptimi?

Yaqin Sharqdagi keskinlik yangi bosqichga ko‘tarilar ekan, Tehronning asosiy global ittifoqchilari — Moskva va Pekinning tutayotgan yo‘li dunyo hamjamiyati diqqat markazida bo‘lib turibdi. Eronning xalqaro maydondagi yakkalanib qolish xavfi fonida Rossiyaning ochiq siyosiy ko‘magi va Xitoyning o‘ta ehtiyotkor, ammo pragmatik yondashuvi mintaqaning kelajakdagi qiyofasini belgilab bermoqda.

“Yashirin bo‘lmagan” hamkorlik

Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi “NBC News” telekanaliga bergan intervyusida Moskva va Pekin bilan aloqalar yangi bosqichga chiqqanini ochiq e’tirof etdi. Vazirlik rahbarining so‘zlariga ko‘ra, Rossiya va Xitoy Tehronga nafaqat diplomatik minbarlarda, balki “boshqa shakllarda” ham ko‘maklashmoqda.

Aroqchi harbiy hamkorlik masalalarini “sir emas” deb atar ekan, bu ittifoqchilik strategik xarakterga ega ekanini ta’kidladi. Garchi yordamning aniq detallari urush holati sababli ochiqlanmagan bo‘lsa-da, Tehron ushbu ikki qudratli davlatni o‘zining xavfsizlik arxitekturasidagi asosiy tayanchlar sifatida ko‘rayotgani ayon bo‘ldi.

Kremlning diplomatik “qalqoni” va Putinning shaxsiy kafolati

Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon o‘rtasida bo‘lib o‘tgan so‘nggi telefon muloqoti Moskvaning Tehronga nisbatan pozitsiyasini yanada oydinlashtirdi. Kreml matbuot xizmatiga ko‘ra, Rossiya mintaqadagi muammolarni kuch ishlatish orqali hal qilishga qat’iyan qarshi va Eron atrofidagi vaziyatni barqarorlashtirish tarafdori.

Prezident Pezeshkiyon ushbu muloqotda Rossiyaning xalqaro maydondagi nufuzidan foydalanib, Eron xalqining “qonuniy huquqlari”ni himoya qilishni so‘radi. Putin esa Fors ko‘rfazi arab davlatlari bilan doimiy muloqotda ekanini bildirish orqali, Rossiya nafaqat Eronning ittifoqchisi, balki mintaqadagi murakkab muvozanatni ushlab turuvchi asosiy vositachi rolini o‘z zimmasiga olganiga ishora qildi.

Xitoyning pragmatizmi

Rossiyadan farqli o‘laroq, Xitoyning strategiyasi ko‘proq iqtisodiy xavfsizlikka yo‘naltirilgan. “The Times” nashri tahliliga ko‘ra, Pekin AQShning mintaqadagi harbiy harakatlarini “jilovlab bo‘lmas zolimlik” sifatida baholab, o‘zini vazmin va barqaror hamkor sifatida ko‘rsatishga urinmoqda.

Biroq, Pekin uchun eng qiziqarli jihat — bu Erondagi ehtimoliy siyosiy o‘zgarishlarga munosabatidir. “Stimson Centre” ekspertlarining fikricha, Xitoy uchun Eronda rejim almashinuvi “eng yomon ssenariy” emas. Pekin uchun Tehron taxtida kim o‘tirishi emas, balki:

1. Neft yetkazib berish uzluksizligi ta’minlanishi;
2. Xitoy investitsiyalari daxlsiz qolishi;
3. Yangi rahbariyatning pragmatik iqtisodiy siyosat yuritishi muhimroqdir.

Ittifoqchilikmi yoki manfaatlar to‘qnashuvi?

Bugungi manzara shuni ko‘rsatmoqdaki, Rossiya Eronni o‘zining geosiyosiy frontdagi eng yaqin hamrohi sifatida ko‘rib, uni harbiy-siyosiy jihatdan qo‘llashda davom etmoqda. Xitoy esa vaziyatdan maksimal diplomatik foyda olish bilan birga, har qanday siyosiy o‘zgarishlarga, hatto Erondagi rahbariyat almashinuviga ham tayyor turibdi.

Tehron uchun ushbu “ikki frontli” qo‘llov hayotiy ahamiyatga ega, biroq Xitoyning o‘ta pragmatik yondashuvi shuni ko‘rsatadiki, xalqaro siyosatda doimiy do‘stlar emas, balki doimiy manfaatlar ustuvordir.