Кўплаб давлатларда чеклов ўрнатилмоқда, бизда эса бозори чаққон

Бугун “энергетик”лар кўпчилик ёшларнинг қўлидан тушмайди, мактаб ўқувчиларидан тортиб, ишдан чарчаган, кам ухлаган, шунчаки чанқаганнинг ҳам қўлида шу ичимлик. Дўконларда оддий сув, шарбат ёки газли ичимликлардан ҳам кўра кўпроқ уларнинг бозори чаққон, турли-туманидан териб ташланган.

​Бироқ мутахассислар ушбу турдаги маҳсулотларнинг инсон саломатлигига яхшигина салбий таъсири борлигидан огоҳлантирмоқда. Қатор давлатларда “энергетиклар”га чекловлар, тақиқлар қўйиляпти. Шунга қарамай, жаҳонда ўрганилган маълумотларнинг кўрсатишича, “энергетик”ларни истеъмол қилиш бозори йилига 13-15%га кенгайиб бормоқда. Асосий истеъмолчилар 18-35 ёшдагилардир. Баъзи мамлакатларда эса ҳатто 12 ёшдан бошлаб энергетик ичимликларни истеъмол қила бошлашади. 

Агар бу ичимликни асосан ёшлар истеъмол қилаётгани ҳисобга олинса, юртимизда унинг эҳтимолий истеъмолчилари аҳолининг 64%ини (30 ёшгача бўлганлар) ташкил этиши мумкин.

16 ёшли боланинг ўлимига сабаб бўлган

Маълумотларга кўра, “қувватбахш” ичимликлар илк бор 1960 йилда Японияда дори воситаси сифатида яратилган. Кейинчалик Европа ва АҚШни “забт этгач”, бизнесменлар бу маҳсулотни оммалаштириш учун таркибига бир қанча кимёвий моддаларни қўшган.

​2014 йилга келиб ЖССТ ўсмирлар ўртасида энергетик ичимликлар кўп истеъмол қилинаётгани юзасидан хавотирли баёнот билан чиқди. 2017 йилда эса АҚШда 16 ёшли ўсмирнинг ўлимига кўп миқдорда истеъмол қилинган энергетик ичимлик сабаб бўлгани тахмин қилинган. 

Олий тоифали шифокор Насиба Ибрагимова ҳам энергетик ичимлик таркибида учрайдиган кўп миқдордаги кофеин юрак ва қон томирларида жиддий муаммолар — ғайритабиий юрак ритми, юрак уриш тезлиги, артериал қон босимининг ошишига сабаб бўлиши мумкинлигини таъкидлади:

“Ҳар қандай энергетик ичимликнинг кучли таъсирга эга бўлган таркибий қисми кофеин ҳисобланади. Кофеин организмни энергия сарфлашга сафарбар қилувчи психотроплар тоифасига, ўрганиб қолишга олиб келувчи моддалар қаторига киради. Бир банка кам алкоголли коктейл 3-4 стаканга тенг қаҳвадаги кофеинни ўз ичига олади.

Этанол билан кофеинли ичимликлар истеъмоли сийдик ҳайдовчи эффектни икки баравар оширади. Бу эса буйракларнинг кўпроқ зўриқишига, вақт ўтиши билан буйрак касаллигининг келиб чиқишига олиб келади. Асаб тизимида хотиранинг сустлашиши ва интеллектуал фаолликнинг пасайиши кузатилади. Аста-секин бу аломатлар кучайиб боради. Кофеин ошқозон шираси ишлаб чиқарилишини кучайтиради. Бу эса ўз навбатида ошқозон-ичак фаолиятида ёмон оқибатларга олиб келиши мумкин. 

Энергетик ичимликларнинг таркибий қисми бўлган аксар моддалар организмда тўпланиши саратон ўсмаларининг ривожланишига олиб келиши айтилмоқда .Оқибатда 2-3 йил давомида энергетик ичимликларни мунтазам истеъмол қилиш жигарда юзага келадиган ўзгаришлар ўртача 20 йил спиртли ичимлик ичиш билан боғлиқ ўзгаришларга қараганда кўпроқ бўлади. Шунингдек, ушбу ичимликлар диабет ривожланишига, семизлик, талваса, тўсатдан ўлим каби хавфларни келтириб чиқариш эҳтимоли бор. 

Австралиялик олимлар ўтказган “Ўсмирларнинг энергетик ичимликларга нисбатан қарашлари, ҳиссиётлари” номли тадқиқот натижаларидан билинадики, ўсмирлар энергетик ичимликлар таркибида инсон саломатлигига хавф солувчи кофеин, гуарана ва таурин каби моддалар мавжудлиги ҳақида ҳеч қандай тасаввурга эга эмас, шунга қарамасдан, улар таркибида кўп миқдорда кофеин бўлган энергетик ичимликларни бошқа турдаги ичимликлардан осон фарқлай олади”.

Плацебо эффекти

Психолог Гулираъно Эролова энергетик ичимликларнинг таъсири ҳақида гап кетганда, плацебо эффектини ёддан чиқармаслик зарур, деб ҳисоблайди:

“Ичимлик таркибида тетиклантирувчи моддалар ҳам бор, лекин рекламалар таъсирида буни ичган инсон максимал даражада тетиклангандай ҳис қилади. Чунки рекламаларда айнан шу жиҳатга урғу бериляпти. Оқибатда фақат шуни ичсам, қувват оламан деган фикр пайдо бўлади ва шу ичимликка доимий қарамлик келиб чиқади. Шуни ичганда онг остида: “Бўлди, ҳаммаси жойига тушди, мен тинчландим, ҳолатим яхшиланди”, деб ўйлашади. Ваҳоланки, аслида ундай бўлмайди. Ачинарлиси, ўсмир болаларнинг бундай энергетикларга ўрганиб қолиши натижасида улар келгусида кўплаб асаб касалликларига чалиниши мумкин. Сабаби, бу ичимликлар инсонда стресс ҳолатларни келтириб чиқаради.

18 ёшгача бўлган болаларга бу ичимликларни ичиш тақиқланади. Лекин афсуски, мактаблар ёнидаги дўконларда болаларга бемалол сотилаётган ҳолатларни ҳам кўриш мумкин.

Албатта, ичимлик қадоқларида 18 ёшгача бўлганлар учун мумкин эмаслиги таъкидланган, лекин реклама роликларидаги ёқимли ҳолатлар ўсмирларда кўпроқ тасаввур уйғотади. Мутахассис сифатида айтишим мумкинки, рекламалар айнан ўсмир ёшдаги болалар ва ёши катта инсонларга кўпроқ таъсир қилади ва уларда ўша реклама қилинган нарсага нисбатан ишонч пайдо қилади.

Маркетологлар ва ота-оналар бу масалани ўйлаб кўришса яхши бўларди. Болаларимиз ишончни, кучни, бардамликни қандайдир ичимликдан эмас, ўзларидан топишса келажакка фойдали бўлади”, – дейди руҳшунос.

Яна бир ишламайдиган қонун

Ҳозир дунёнинг қатор давлатларида бундай маҳсулотлар сотувига чекловлар ўрнатилган. Масалан, аксарият мамлакатларда 18 ёшга тўлмаган шахсларга энергетик ичимликларни пуллаш ман қилинган. Дания, Туркия, Норвегия, Исландия ва АҚШнинг айрим штатларида эса бундай маҳсулотлар сотуви бутунлай тақиқланган.

Бирлашган Араб Амирликларида бу ичимликни истеъмол қилишнинг минимал ёши 18 ёш бўлган бўлса, қонунчиликка киритилган ўзгартиришларга биноан эндиликда 20 ёш деб белгилаш устида баҳс-мунозаралар олиб борилмоқда.

Қўшни Қирғизистонда ҳам Ижтимоий сиёсат қўмитаси йиғилишида мамлакат ҳудудига энергетик ичимликларни олиб кириш, ишлаб чиқариш ва сотишни тақиқловчи қонун лойиҳаси кўриб чиқилди. Ижтимоий сиёсат қўмитаси раиси Винера Раимбачаеванинг айтишича, ўзининг тиббий амалиётида энергетик ичимликлар ичиш натижасида юрак хасталиги ҳолатларига кўп гувоҳ бўлган. Унинг таъкидлашича, ҳозир қандли диабет билан касалланган болалар ҳам кўп. Депутатлар лойиҳани биринчи ўқишдаёқ маъқуллаган.

Ўзбекистонда ҳам бу борада қонуний чекловлар амалда. Унга кўра, энергетик ичимликларнинг 18 ёшга тўлмаган шахсларга реализация қилинишига йўл қўйилмайди. Шунингдек, юртимизда бундай маҳсулотларни 7:00 дан 22:00 га қадар реклама қилиш тақиқланган.

Бироқ ушбу қонун ҳам ишламайдиган қонунларимиз қаторига кирган. Телевидениедаги фильм ўртасига қўйилган биргина реклама блокида 7 та салқин ичимлик рекламаси бўлса, шундан 3 таси “инсонга қўшимча жисмоний ва ақлий куч бағишлаши, организмни тетиклаштириб, бардамлаштириши” айтилган энергетик ичимликлар ҳақида бўлади.

​Бирор дўконда ушбу маҳсулотни харид қилаётган инсондан ёши сўралгани, сотилмай қўйганини кўрмаганмиз. Ваҳоланки, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 164-моддасида: 

“Энергетик ичимликларни ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсларга реализация қилиш, – фуқароларга энг кам иш ҳақининг беш бараваридан ўн бараваригача, мансабдор шахсларга эса – етти бараваридан ўн беш бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади”, - деб ёзиб қўйилган.