Dollar mustahkamlanyaptimi yoki so‘m qadrsizlanmoqda?

O‘zbekiston valyuta bozorida fevral oyi shov-shuvli boshlandi. Milliy valyutamiz — so‘m AQSh dollari qarshisida ketma-ket 11 kundan buyon o‘z pozitsiyalarini boy bermoqda. Bu shunchaki statistik tasodifmi yoki iqtisodiy barometrning jiddiy o‘zgarishimi? Keling, raqamlar tilida tahlil qilamiz.

11 kunlik “marofon” tahlili

Fevral oyining ilk o‘n kunligida kuzatilgan dinamika har qanday iqtisodchi uchun qiziqarli manzara kasb etadi. Rasmiy ma’lumotlarga nazar tashlasak, dollar har kuni o‘rtacha 15 so‘mdan 25 so‘mgacha qimmatlashib borgan:

• 2-fevral: 12 225.16 so‘m
• 4-fevral: 12 258.38 so‘m
• 6-fevral: 12 279.48 so‘m
• 10-fevral: 12 320.34 so‘m

Bor-yo‘g‘i bir hafta ichida kurs qariyb 100 so‘mga yuqoriladi. Bu sur’at davom etsa, bozorda yangi “psixologik nuqtalar” zabt etilishi hech gap emas.

Dollar global miqyosda kuchaymoqdami?

Savolning asosiy javobi ham shunda: dunyo moliya bozorlarida dollar indeksi (DXY) nisbatan barqaror turgan bir paytda, bizdagi bu ko‘tarilish ko‘proq so‘mning qadrsizlanishi (depretsiatsiyasi) bilan bog‘liq. Ya’ni, bu dollarning “hujumi” emas, balki so‘mning "chekinishi"dir.

Nega so‘m “chekinmoqda”?

Mutaxassislar buni bir necha omillar bilan izohlashadi:

1. Tashqi savdo disbalansi: Eksport tushumlariga qaraganda importga bo‘lgan talabning yuqoriligi valyuta tanqisligini yuzaga keltiradi.
2. Mavsumiy bosim: Fevral oyi odatda yirik tadbirkorlar va importyorlar yangi kontraktlar uchun dollarni katta hajmda sotib olishni boshlaydigan davr hisoblanadi.
3. Mintaqaviy valyutalar ta'siri: Savdo hamkorlarimiz valyutalarining tebranishi so‘mning real samarali almashuv kursiga bilvosita ta’sir o‘tkazmay qolmaydi.

“Zanjir reaksiyasi”: Cho‘ntagingizga ta’siri qanday?

Dollar kursi oshishi — bu faqat banklardagi ekranlar o‘zgarishi emas. Bu jarayon oddiy iste’molchi uchun quyidagilarni anglatadi:

• Import tovarlar qimmatlashishi: Maishiy texnika, avtomobil ehtiyot qismlari va chetdan keladigan oziq-ovqat narxlari kursga mos ravishda yuqorilaydi.
• Inflyatsion kutilma: Aholida “hali yana oshar ekan” degan qo‘rquv paydo bo‘lishi, bozorda sun’iy talabni va umumiy narx-navo oshishini keltirib chiqarishi mumkin.

Markaziy bank va “suzuvchi kurs”

O‘zbekiston bir necha yildan buyon erkin suzuvchi valyuta kursi rejimida ishlamoqda. Markaziy bank kursni sun’iy ushlab turish iqtisodiyot uchun zararli ekanini tushunadi. Regulyator faqatgina kurs keskin, vahimali sakrashlarni amalga oshirgandagina bozorga aralashishi mumkin. Hozircha kuzatilayotgan 11 kunlik o‘sish — “yumshoq qadrsizlanish” ssenariysiga yaqin.

Navbatdagi qadrsizlanish bosqichi

“Dollar ko‘tarildimi yoki so‘m qadrsizlandimi?” degan savolga javob shuki, biz so‘mning navbatdagi qadrsizlanish bosqichini kuzatmoqdamiz. Bu iqtisodiyotning o‘z-o‘zini tartibga solishi uchun kerakli jarayon bo‘lsa-da, uning aholi daromadlariga ta’sirini yumshatish hukumati oldidagi asosiy vazifa bo‘lib qoladi.

Kelgusi kunlarda kursning barqarorlashishi yoki 12 400 so‘mlik marrani zabt etishi ko‘p jihatdan tashqi bozordagi vaziyat va Markaziy bankning navbatdagi qadamlariga bog‘liq bo‘ladi.