Demografik o‘sish Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatdi?

Markaziy Osiyo aholisi 80 million kishidan oshdi. Ekspertlar fikricha, mintaqa iqtisodiyoti demografik ko‘rsatkichlar bilan birga o‘sib bormoqda.

YTB hisoboti: Mintaqa aholisi so‘nggi 24 yilda 1,4 barobarga oshgan

Markaziy Osiyo rang-barang mintaqa bo‘lib, iqtisodiyoti hajmi va tuzilishi jihatidan farq qiladi. Yevroosiyo taraqqiyot bankining “2025—2027-yillarga mo‘ljallangan makroiqtisodiy prognoz” hisobotida Markaziy Osiyoda 2022-2023-yillarda yalpi ichki mahsulotning o‘rtacha o‘sishi 4,8 foizni tashkil etgan, rivojlanayotgan bozorlar 4,2 foizga, jahon iqtisodiyoti esa 3,4 foizga o‘sgani haqida ma’lumotlar keltirilgan.

YTB prognozlariga ko‘ra, 2024-yilda Markaziy Osiyoning nominal yalpi ichki mahsuloti 500 milliard dollardan oshib, 519 milliard dollarga yetdi.

Ayni paytda Markaziy Osiyo aholisi 80 milliondan sal ko‘proqni tashkil etib, 2021-yilga nisbatan 3,7 foizga, so‘nggi 24 yilda esa 1,4 barobarga oshgan. Bunday demografik tendensiyalar Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiyotining o‘sishiga yordam beradi.

“Aholining yosh toifalarining taqsimlanishi kelgusida mehnat resurslari soni ortishidan dalolat beradi. Uchinchi mamlakatlardan to‘plangan xorijiy investitsiyalar hajmi so‘nggi ikki yilda 4,2 foizga o‘sdi va 2023-yil oxiriga kelib 223 milliard dollarga baholanyapti. 2021-yildan buyon 34,6 foizga oshgan tashqi savdo aylanmasida ham kuchli dinamika qayd etildi”, - deyiladi Yevroosiyo taraqqiyot banki hisobotida.

Hatto jahon bozorlaridagi qiyinchiliklar fonida ham Markaziy Osiyoda inflyatsiya barqaror qolmoqda

Boshqa Markaziy Osiyo davlatlari bilan solishtirganda, Qozog‘istonda tug‘ilishning umumiy darajasi u qadar yuqori emas. O‘zbekiston - mintaqadagi aholi eng zich joylashgan davlat bo‘lib, butun Markaziy Osiyo aholisining 45% istiqomat qiladi. Qozog‘iston esa o‘z iqtisodiyoti hajmi bo‘yicha yetakchilik qilib kelyapti va jami yalpi ichki mahsulotning 57 foizini ta’minlaydi.

Ta’kidlash joizki, uchta yirik iqtisodiyot – O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston Markaziy Osiyo yalpi ichki mahsulotining 95 foizini tashkil qiladi va uglevodorod xomashyosining sof eksportchilari hisoblanadi. Qirg‘iziston va Tojikiston eksportining asosini metall va metall rudalari tashkil etadi. Mintaqadagi barcha mamlakatlar ochiq iqtisodlarga ega, tashqi savdodagi ishtiroki bo‘yicha Qirg‘iziston yetakchilik qilyapti.

Mintaqaning makroiqtisodiy siyosati sezilarli darajada mutanosiblashib boryapti. Uning natijalaridan biri inflyatsiyaning pasayishi (2000-yillar boshida narxlar o‘sishi 20 foizdan oshdi).

Oxirgi besh yil ichida hatto jahon bozorlaridagi qiyinchiliklar fonida ham Markaziy Osiyoda inflyatsiya o‘rtacha 10 foiz atrofida bo‘ldi.

Ekspertlar nima deydi?

AKRA (Analitik kredit reyting agentligi) ekspertlari beshta davlatga: Qozog‘iston, Tojikiston, O‘zbekiston, Turkmaniston va Qirg‘izistonga bag‘ishlangan “Sharq va Gʻarb o‘rtasida” tadqiqotida so‘nggi o‘ttiz yillikdagi aholi sonining o‘rtacha o‘sish sur’atini yiliga 1–2 foizni tashkil etganini ta’kidladilar. Agar 1991-yilda mintaqada 51 million kishi istiqomat qilgan bo‘lsa, 2024-yil boshiga kelib aholi soni 81 millionga yetdi. Tadqiqotchilar mintaqa aholisining doimiy o‘sishi va umr ko‘rish davomiyligining ortib borishi, natijada ishchi kuchining ko‘payishi va iste’molning ortib borayotgani uning iqtisodiy salohiyatini mustahkamlashini ta’kidlayapti.

Ayni paytda Tojikiston va O‘zbekiston eng jadal rivojlanyapti. Qirg‘iziston va Turkmanistonning iqtisodiy o‘sishi yuqori o‘zgaruvchanlik bilan tavsiflanadi, Qozog‘iston esa mintaqadagi eng yirik iqtisodiyot sifatida bir tekis o‘sish sur’atlariga ega, deydi AKRA tahlilchilari.

Demografiyaga nima ta’sir qiladi?

Demografik rivojlanish masalalarida tug‘ilishdan tashqari o‘lim darajasi ham muhim rol o‘ynaydi. Statistika agentligi ma’lumotlariga qaraganda, O‘zbekistonda 2024-yilda 60 yosh va undan katta yoshdagi aholi soni 3,4 million kishini tashkil etdi. Bu raqam 2023-yilga nisbatan oshgan bo‘lib, mamlakatimizda keksalar soni yil sayin ortib bormoqda. Bunday demografik o‘zgarishlar aholi tarkibidagi keksa avlod ulushining oshishiga sabab bo‘lib, ijtimoiy xizmatlar va tibbiy yordam ko‘rsatish sohasida yangi vazifalarni yuzaga keltirmoqda.

Shu bilan birga, mamlakatimizda o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi yuqori ko‘rsatkichlarga ega. 2023-yil yakunlari bo‘yicha:

 • Erkaklar uchun o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 72,5 yosh;

 • Ayollar uchun esa 76,9 yoshni tashkil etgan.

Qozog‘istonga kelsak, 2024-yilda ushbu mamlakatda 60 yosh va undan katta yoshdagi aholi soni 2,7 million kishini tashkil etdi. Shu bilan birga, Qozog‘istonda faol uzoq umr ko‘rish indeksi 2023-yilda umumiy hisobda 32,1% bo‘lib, bu ko‘rsatkich ideal maksimal (100%) bilan solishtirilganda juda past darajada. Gender bo‘yicha ushbu indeks erkaklar uchun 32,9%, ayollar uchun esa 31,5%ni tashkil etgan.

Demografik o‘zgarishlar aholining yosh tarkibiga, mehnat bozori va ijtimoiy xizmatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, aholining o‘rtacha yoshining oshishi keksalar sonining ko‘payishiga olib keladi, bu esa pensiya ta’minoti va sog‘liqni saqlash tizimiga qo‘shimcha yuk yuklaydi. Shu bilan birga, tug‘ilish darajasining yuqori bo‘lishi ta’lim va bolalar parvarishi xizmatlariga bo‘lgan talabni oshiradi.

O‘zbekistonda tug‘ilish darajasi yuqori

2024-yilning dastlabki yarim yilligida O‘zbekistonda tug‘ilish ko‘rsatkichlari yuqori darajada davom etmoqda. Statistika agentligining ma’lumotlariga ko‘ra, bu davrda 400 mingdan ortiq chaqaloq dunyoga keldi. Bu mamlakatning tabiiy o‘sish sur’atlarining barқарorligini va yosh avlodning ko‘pligini ko‘rsatadi.

O‘zbekiston tug‘ilish darajasi bo‘yicha Markaziy Osiyoda yetakchi bo‘lib, yosh avlod ulushi kelajakda iqtisodiy imkoniyatlar va mehnat resurslarining ko‘payishiga asos yaratadi. Biroq, bu jarayon ta’lim, sog‘liqni saqlash va infratuzilma kabi sohalarda yangi vazifalarni yuzaga keltiradi.

Shunday qilib, demografiyaga tug‘ilish, o‘lim, o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi, shuningdek, ta’lim va infratuzilmaning rivojlanish darajasi kabi ko‘plab omillar ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston va Qozog‘iston tajribalari shuni ko‘rsatadiki, tug‘ilishning yuqori bo‘lishi iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatsa-da, infratuzilmaviy va ijtimoiy muammolarni hal qilish uchun aniq rejalashtirish zarur.

Kelajakda mehnatga layoqatli aholining ko‘payishi iqtisodiyotga qanday ta’sir qiladi?

Mehnatga layoqatli aholining ko‘payishi Markaziy Osiyo iqtisodiyoti uchun yangi imkoniyatlar va qiyinchiliklarni birga olib keladi. Ekspertlarning fikriga ko‘ra, demografik o‘sish mintaqadagi mehnat resurslarini oshirish orqali iqtisodiyotning o‘sish sur’atlarini jadallashtirishi mumkin, ammo bu jarayonni muvaffaqiyatli boshqarish uchun infrastrukturani rivojlantirish va ta’lim tizimini modernizatsiya qilish zarur.

1. Iqtisodiy imkoniyatlar

Markaziy Osiyoda yosh aholining ko‘pligi mehnat resurslarining yillik o‘sishini ta’minlamoqda. Yevroosiyo taraqqiyot banki hisobotida keltirilishicha, 2024-yilda mintaqaning yalpi ichki mahsuloti 519 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda. Aholining mehnatga layoqatli qismining ko‘payishi ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish, ichki talabni kengaytirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoit yaratadi.

Misol uchun:

• O‘zbekiston: Yosh aholining ko‘pligi mehnatga layoqatli aholining ulushini oshirish orqali ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini kengaytirishga imkon beradi.

• Qozog‘iston: Yirik sanoat va energetika loyihalarida ishlashga qodir malakali ishchi kuchiga talab yuqori.

2. Taqchillikni bartaraf etish

AKRA agentligi ekspertlarining fikricha, Markaziy Osiyo davlatlarining ochiq iqtisodiy siyosati va tashqi savdo hajmining oshishi global mehnat bozoriga integratsiyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Mintaqaning mehnat resurslari nafaqat ichki ehtiyojlarni qondiradi, balki xorijiy mehnat bozorlari uchun ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu ayniqsa Rossiya, Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlariga ko‘chib borayotgan migrantlar misolida yaqqol namoyon bo‘ladi.

3. Infratuzilmaviy qiyinchiliklar

Aholining tez sur’atlarda o‘sishi ta’lim, sog‘liqni saqlash, transport va boshqa ijtimoiy xizmatlarga bo‘lgan talabni oshiradi. O‘zbekistonda 2024-yilda tug‘ilish darajasi yuqori bo‘lib, 400 mingdan ortiq yangi tug‘ilgan chaqaloq qayd etilgan. Bu kelgusida maktab, universitet, shifoxona va infratuzilma kabi sohalarga bosimni oshiradi.

4. Texnologiyalar va ta’limga ehtiyoj

Mehnatga layoqatli aholi qanchalik ko‘p bo‘lmasin, iqtisodiy samaradorlik ularning bilim va malakasiga bog‘liq. Statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda yoshlarning aksariyati hali ham past texnologiyalar asosida ishlashga o‘rgangan. Bu esa mintaqaning global raqobatbardoshligini cheklashi mumkin. Shuning uchun ta’lim va texnologiyalarga sarmoya kiritish ustuvor yo‘nalish bo‘lishi zarur.

5. Inflyatsiya va ijtimoiy ta’minot tizimiga bosim

Yosh aholi sonining ko‘payishi bilan iste’mol tovarlari va xizmatlariga bo‘lgan talab ortadi, bu esa narxlarning o‘sishiga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, keksa avlod ulushining oshishi pensiya ta’minoti va sog‘liqni saqlash tizimiga bosimni kuchaytiradi.

Iqtisodchi Behzod Hoshimovning ta’kidlashicha, demografik o‘sish iqtisodiyot uchun ikki tomonlama ta’sirga ega: “Yosh avlodning ko‘pligi – bu imkoniyat. Lekin agar ularning ta’lim olish, mehnat bozoriga kirish imkoniyati cheklangan bo‘lsa, bu iqtisodiy yukka aylanadi. Markaziy Osiyo davlatlari aynan malakali kadrlar tayyorlashga ko‘proq e’tibor qaratishi kerak”.