O‘zbekiston internet erkinligi bo‘yicha Afg‘oniston bilan bir xil pog‘onada

Global tarmoqdagi erkinlik darajasi pasayishda davom etmoqda. Cloudwards tahliliy loyihasining yangilangan hisoboti dunyo mamlakatlaridagi internet senzurasining haqiqiy qiyofasini ochib berdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyo va MDH hududida raqamli huquqlar borasidagi vaziyat keskin farq qiladi.

Reyting qanday shakllantirildi?

Tahlilchilar dunyo davlatlarini 0 dan 100 gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha baholab chiqishdi. Bu jarayonda to‘rtta strategik mezon asos qilib olindi. Birinchidan, torrent platformalaridan foydalanish imkoniyati ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, ikkinchidan, kattalar uchun mo‘ljallangan resurslarning ochiqligi tahlil qilindi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlardagi so‘z erkinligi va VPN xizmatlarining bloklanishi kabi muhim omillar yakuniy ballarga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.

Markaziy Osiyo: Kutilmagan yetakchi va autsayderlar

Mintaqaviy kontekstda vaziyat kutilmagan natijalarni taqdim etdi. Markaziy Osiyoda internet eng erkin davlat sifatida Tojikiston e’tirof etilib, u 56 ball jamlashga muvaffaq bo‘ldi. Undan keyingi o‘rinni 52 ball bilan Qirg‘iziston egalladi.

Mintaqaning qolgan qismida esa manzara bir qadar xira: Qozog‘iston 36 ball bilan o‘rta pog‘onalarda qayd etilgan bo‘lsa, O‘zbekiston va Afg‘oniston atigi 24 ball bilan cheklangan. Mintaqadagi eng yomon ko‘rsatkich, kutilganidek, Turkmanistonga tegishli bo‘ldi — bu mamlakatdagi qat’iy senzura unga bor-yo‘g‘i 16 ball keltirdi.

Global “Qora ro‘yxat”

Jahon miqyosida raqamli erkinlik deyarli yo‘qqa chiqarilgan mamlakatlar ro‘yxati kengaymoqda. Rossiya, Eron, Xitoy va Pokiston kabi davlatlar atigi 4 ball bilan reytingning eng tubidan joy olgan. Bu mamlakatlarda Facebook, X (Twitter) va YouTube kabi global platformalar to‘liq bloklangan bo‘lib, aholining axborot olish huquqi qat’iy nazorat ostiga olingan. Dunyo bo‘yicha eng yomon natija esa Shimoliy Koreyaga tegishli — 0 ball.

Mukammallikka intilayotganlar

Shuni ta’kidlash joizki, dunyoning hech bir davlati mutloq erkinlikni ifodalovchi 100 ballik natijaga erisha olmadi. Biroq 92 ball bilan 11 ta davlat eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi. Bu ro‘yxatda Yevropaning Belgiya, Daniya, Finlyandiya, Islandiya, Lixtenshteyn, Norvegiya va Slovakiya kabi davlatlari yetakchilik qilmoqda. Shuningdek, Yangi Zelandiya, Kosta-Rika, Surinam va Sharqiy Timor kabi mamlakatlarda ham internet foydalanuvchilari uchun keng imkoniyatlar yaratilgani e’tirof etilgan.

Nozik chegara

Cloudwards ekspertlarining xulosasiga ko‘ra, internetni tartibga solishning ijobiy tomonlari ham mavjud. Masalan, nafrat uyg‘otuvchi kontentga qarshi kurashish va zaif qatlamlarni himoya qilish uchun ma’lum cheklovlar zarur bo‘lishi mumkin.

Biroq, mutaxassislar ogohlantiradiki, haddan tashqari nazorat va senzura demokratik tamoyillarga zid keladi. Ortiqcha bosim nafaqat foydalanuvchilarning huquqlarini poymol qiladi, balki oddiy fikr bildirish uchun ham fuqarolarning jinoiy javobgarlikka tortilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois, xavfsizlik va erkinlik o‘rtasidagi oltin muvozanatni topish zamonaviy raqamli siyosatning eng asosiy muammosi bo‘lib qolmoqda.