Har 5 daqiqada bir bola zo‘ravonlik qurboni bo‘lmoqda

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda har yili qariyb bir milliard bola turli zo‘ravonliklarga duch keladi. Achinarlisi, bunday munosabat bolaning nafaqat bugungi hayotiga, balki butun kelajagiga ham ta’sir qilishi mumkin.

Zo‘ravonlik faqat kaltaklash degani emas

Ko‘pchilik bolaga nisbatan zo‘ravonlik deyilganda uni urish yoki tan jarohati yetkazishni tushunadi. Aslida esa zo‘ravonlikning bir nechta turi bor. Bolani kaltaklash, haqoratlash, qo‘rqitish, jinsiy tajovuz qilish yoki uni qarovsiz qoldirish ham zo‘ravonlik hisoblanadi. Bolalardan pul topish maqsadida foydalanish, ularni sotish yoki boshqa yo‘llar bilan ekspluatatsiya qilish ham shular jumlasidan.
Bunday harakatlar bolaning sog‘lig‘i, ruhiy holati va rivojlanishiga zarar yetkazadi. Ayniqsa, bu ishni bola ishonadigan yoki unga g‘amxo‘rlik qilishi kerak bo‘lgan odam qilsa, oqibatlari yanada og‘ir bo‘lishi mumkin.

Tarbiya deb urish bolaning hayotini o‘zgartirishi mumkin

Jismoniy zo‘ravonlik bolani ataylab urish, unga jarohat yetkazish yoki tanasiga zarar berishni anglatadi. Ko‘karishlar, tirnalishlar, kuyishlar, yaralar va suyak sinishi bunday zo‘ravonlikning belgilaridan bo‘lishi mumkin.
Ayrim oilalarda bolani urib tarbiyalash odatiy hol deb qaraladi. Shu sabab ba’zan jazo bilan zo‘ravonlik o‘rtasidagi farqni ajratish qiyinlashadi. Biroq mutaxassislar jismoniy jazo bolaga zarar yetkazishi va zo‘ravonlikni odatiy holga aylantirishi mumkinligini ta’kidlaydi.
1979–2021-yillar davomida dunyoning 63 mamlakatida, jumladan, Yevropadagi 35 davlatda ota-onalarning bolalarga jismoniy jazo qo‘llashi taqiqlangan. Boshqa mamlakatlarda esa bu masala hanuz bahslarga sabab bo‘lmoqda. Gonkongda 1 662 nafar ota-ona ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqotda onalarning 60,6 foizi, otalarning esa 50,7 foizi bolalariga jismoniy jazo qo‘llagani aniqlangan. O‘g‘il bolalar qizlarga qaraganda ko‘proq jazolangan. Ayniqsa, 5 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan o‘g‘il bolalarda bu holat ko‘proq kuzatilgan. To‘rt yoshgacha bo‘lgan bolalar va 13 yoshdan kattalar orasida esa jinsga bog‘liq sezilarli farq aniqlanmagan.

Bolaga baqirish va uni kamsitish ham izsiz ketmaydi

Zo‘ravonlik har doim ham tanada iz qoldirmaydi. Bolani doimiy haqoratlash, ustidan kulish, boshqalar oldida kamsitish, qo‘rqitish yoki unga befarq munosabatda bo‘lish ham ruhiy zo‘ravonlikdir.
Hatto bolaning sevimli buyumlarini ataylab sindirish yoki uy hayvoniga zarar yetkazish orqali uni qo‘rqitish ham shunday munosabatga kiradi.
Bunday muhitda ulg‘aygan bola asta-sekin o‘ziga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishi mumkin. Ayrim bolalar indamay qo‘yadi, boshqalari esa tajovuzkor bo‘lib qoladi. Yana ba’zilari kattalarning haqoratlarini haqiqat deb qabul qilib, o‘zini aybdor his qila boshlaydi.
Natijada bola o‘z fikrini aytishdan qo‘rqishi, boshqalarga ishonmasligi yoki hatto unga yomon munosabatda bo‘lgan odamga qattiq bog‘lanib qolishi mumkin.

Jinsiy zo‘ravonlik bolaning ruhiyatida chuqur iz qoldiradi

Bolaga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik faqat jismoniy tajovuz bilan cheklanmaydi. Uni jinsiy harakatlarga majburlash, nomaqbul tasvirlarni ko‘rsatish, jinsiy maqsadda suratga yoki videoga olish, shuningdek, bolaning tanasiga uning roziligisiz tegish ham zo‘ravonlik hisoblanadi. Bunday harakatlarni katta yoshdagi odamlar yoki yoshi kattaroq o‘smirlar sodir etishi mumkin.
Jinsiy zo‘ravonlikka uchragan bolalarda qo‘rquv, uyqusizlik, dahshatli tushlar, tushkunlik va o‘zini ayblash holatlari kuzatilishi mumkin. Ayrimlarda o‘sha voqea qayta-qayta esga tushadi. Ma’lum joylar, hidlar yoki vaziyatlar ham qo‘rquv uyg‘otishi mumkin.

Og‘ir holatlarda ruhiy jarohat uzoq davom etib, xavotir, depressiya, travmadan keyingi stress buzilishi, ovqatlanish bilan bog‘liq muammolar, surunkali og‘riqlar, o‘ziga zarar yetkazish yoki o‘z joniga qasd qilish haqidagi fikrlarga olib kelishi mumkin. Ba’zi jabrlanuvchilarda keyinchalik qaramlik va boshqa ruhiy kasalliklar ham rivojlanadi.

Qarovsiz qolgan bola ham zo‘ravonlik qurboni

Bolani urmaslik yoki haqoratlamaslikning o‘zi yetarli emas. Uni ovqatsiz, kiyimsiz, boshpanasiz yoki zarur tibbiy yordamsiz qoldirish ham jiddiy muammo. Ota-ona yoki vasiy bolaning asosiy ehtiyojlarini ta’minlamasa, uning sog‘lig‘i va xavfsizligi xavf ostida qoladi.
Bunday bolalar maktabga muntazam bormasligi, tilanchilik qilishi, ovqat yoki pul o‘g‘irlashga majbur bo‘lishi mumkin. Ularning kiyimlari kir bo‘lishi yoki ob-havoga mos kelmasligi ham e’tiborsizlik belgisi bo‘lishi mumkin. Lekin bitta belgining o‘zi oilada zo‘ravonlik borligini isbotlamaydi.
Doimiy qarovsizlik bolaning jismoniy va aqliy rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin. Uning xotirasi, diqqati, nutqi va odamlar bilan munosabat o‘rnatish qobiliyatiga ham zarar yetishi ehtimoli bor. Bu kabi bolalar ulg‘aygach, boshqalarga ishonishda, do‘st orttirishda yoki yaqin munosabatlarni saqlashda qiynalishi mumkin. Ayrimlarida tajovuzkorlik, haddan tashqari serharakatlik va doimiy xavotir ham kuzatiladi.

Har yili bir milliard bola zo‘ravonlikka uchraydi

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hisob-kitoblariga ko‘ra, dunyoda har yili bir milliardga yaqin bola zo‘ravonlikning turli shakllariga duch keladi. JSSTning 2020-yilgi hisobotiga oid ma’lumotlarda har yili taxminan 40 150 bola zo‘ravonlik oqibatida halok bo‘lishi qayd etilgan. 2026-yilga oid ma’lumotlarda esa dunyoda har besh daqiqada bir bola zo‘ravonlik sabab hayotdan ko‘z yumishi aytiladi.
Tashkilot ma’lumotlariga ko‘ra, ayollarning taxminan 20 foizi, erkaklarning esa 5–10 foizi bolaligida jinsiy zo‘ravonlikka uchraganini bildirgan. Bolalarning 25–50 foizi esa jismoniy zo‘ravonlikni boshdan kechirganini aytgan.
AQShda 2011-yilda 676 569 nafar voyaga yetmagan bola shafqatsiz munosabat qurboni sifatida qayd etilgan. Ulardan 118 825 nafari jismoniy, 61 472 nafari esa jinsiy zo‘ravonlikka uchragan.
Rossiyaga oid eski statistikalar ham muammoning jiddiyligini ko‘rsatadi. 1997-yilgi ma’lumotlarda har yili 14 yoshgacha bo‘lgan qariyb ikki million bola ota-onasi tomonidan kaltaklanishi, ularning 10 foizi kaltak oqibatida vafot etishi va ikki ming nafari o‘z joniga qasd qilishi aytilgan. Bu raqamlar tarixiy manbalarga tegishli bo‘lib, bugungi vaziyatni aks ettirmaydi.
2012-yilga oid ma’lumotlarda Rossiya Ichki ishlar vazirligi voyaga yetmaganlarga qarshi yiliga 600 mingdan ortiq huquqbuzarlik qayd etgani, shundan 400 mingi ota-onalar tomonidan sodir etilgani ko‘rsatilgan.
Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda Rossiyada 100 ming bola jinoyatlardan jabrlangan. Ulardan 1,7 ming nafari halok bo‘lgan, 2,4 ming nafari og‘ir jarohat olgan. 2006-yilda esa jabrlangan bolalar soni 194 ming bo‘lib, 2,9 ming nafari vafot etgan va 3 ming nafari og‘ir jarohatlangan.
Keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Rossiyada bolalarga qarshi jinoyatlarning 80 foizdan ortig‘i oilada sodir etilgan. Ayrim hollarda esa bolaga yillar davomida azob berilgan bo‘lsa ham, og‘ir jarohat yoki o‘lim yuz bermaganida aybdorlarga shartli jazo yoxud axloq tuzatish ishlari tayinlangan.

Bolalikdagi zo‘ravonlikning ta’siri yillar o‘tib ham seziladi

Bolaligida zo‘ravonlik ko‘rgan inson ulg‘aygach ham uning oqibatlarini his qilishi mumkin. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi o‘tkazgan yirik tadqiqotlarda bolalikdagi zo‘ravonlik va qarovsizlik keyinchalik surunkali kasalliklar, xavfli odatlar hamda umr davomiyligining qisqarishi bilan bog‘liq ekani aniqlangan.

JSSTga ko‘ra, bolalikdagi kuchli yoki uzoq davom etgan stress miya va organizmning boshqa tizimlari rivojlanishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Zo‘ravonlikka uchragan insonlarda katta yoshda ruhiy muammolar, yaqin munosabatlarni o‘rnatishda qiyinchiliklar va ayrim kasalliklar xavfi oshadi.

Jinsiy zo‘ravonlik esa jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar yoki rejalashtirilmagan homiladorlikka ham olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, bolaligida shafqatsiz munosabatni boshdan kechirgan odam kelajakda yana zo‘ravonlik qurboni bo‘lishi yoki boshqalarga nisbatan zo‘ravonlik qilishi xavfi yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Ammo bu har bir jabrlanuvchi kelajakda zo‘ravonlik qiladi degani emas.

Bolalarni qanday himoya qilish mumkin?

Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida bolalarga nisbatan zo‘ravonlik qonun bilan taqiqlangan. Bunday holatlarni aniqlash va jabrlangan bolalarga yordam berish uchun ijtimoiy xizmatlar ham faoliyat yuritadi.
Masalan, Rossiyada bolaga shafqatsiz munosabatda bo‘lgan shaxslar ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Ma’muriy javobgarlik kodeksining 5.35-moddasi ota-onalik majburiyatlarini bajarmaslik bilan bog‘liq. Jinoyat kodeksining 116, 117, 131 va 135-moddalarida esa kaltaklash, qiynash va jinsiy jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan.
Og‘ir holatlarda ota-onalik huquqi cheklanishi yoki bekor qilinishi, bolaning hayoti xavf ostida bo‘lsa, u oiladan olib qo‘yilishi mumkin. Rossiyada bolalarni himoya qilish xizmatlarini rivojlantirishda ayrim huquqiy to‘siqlar ham qayd etilgan. Jumladan, manbada bolalar savdosi va ekspluatatsiyasiga oid xalqaro protokol hamda kiberjinoyatlar haqidagi Budapesht konvensiyasi bilan bog‘liq masalalar tilga olingan. Shu bilan birga, mamlakatda bolalar uchun 8 800 2000 122 raqamli bepul ishonch telefoni mavjud.
2020-yil 14-aprelda Kanada ayollar jamg‘armasi yordam so‘rash uchun maxsus qo‘l ishorasini taqdim etgan. Keyinchalik bu ishora xalqaro miqyosda tanilib, zo‘ravonlikka uchragan insonlarning boshqalarga bildirmasdan yordam so‘rash usullaridan biriga aylangan.
JSST esa zo‘ravonlikning oldini olishda ota-onalarga yordam berish eng samarali yo‘llardan biri ekanini ta’kidlaydi. Buning uchun oilalarga mutaxassislar tashrif buyurishi, ota-onalarga bolani urmasdan tarbiyalash, uning yoshiga mos munosabatda bo‘lish va ehtiyojlarini tushunish o‘rgatilishi kerak.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni qattiq silkitish oqibatida yuzaga keladigan og‘ir miya jarohatlarining oldini olish uchun ham ota-onalarga tug‘ruqxonalardayoq tushuntirish berish tavsiya etiladi. Maktablarda esa bolalarga o‘z tanasi daxlsizligini tushuntirish, xavfli vaziyatlarni tanishni, nomaqbul taklifga rad javobini berishni va sodir bo‘lgan voqeani ishonchli kattalarga aytishni o‘rgatish muhim.
2026-yil oktyabr oyida Pokistonda ham bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha 2026–2031-yillarga mo‘ljallangan ilk milliy strategiya taqdim etildi. U mamlakat Inson huquqlari vazirligi tomonidan JSST ishtirokida ishlab chiqilgan bo‘lib, INSPIRE nomli xalqaro dasturga asoslangan.
Mutaxassislar bolalarni himoya qilishda faqat aybdorlarni jazolash yetarli emasligini ta’kidlaydi. Zo‘ravonlik sodir bo‘lishidan oldin uning oldini olish, ota-onalarga yordam berish va bolalarning murojaatlarini jiddiy qabul qilish ham muhim. Chunki bola o‘z uyida qo‘rqib emas, o‘zini xavfsiz his qilib ulg‘ayishi kerak.