Kulrang bozor: O‘zbekistondan 180 million dollar shubhali platformalar orqali chiqib ketgan

Mamlakatimizda xorijiy kompaniyalarning qimmatli qog‘ozlari bilan qonuniy savdo qilish imkonini beruvchi maxsus platforma yaratilmoqda. Bu qadam nafaqat investorlar huquqini himoya qilish, balki millionlab dollarlik kapital oqimini tartibga solishga xizmat qiladi.

O‘zbekiston sarmoya muhitida tub burilish kutilmoqda: endilikda fuqarolar dunyoning gigant kompaniyalari aksiyadoriga aylanish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 18-mart kuni Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (ILMA) tomonidan o‘tkazilgan matbuot anjumanida xalqaro moliya bozorlariga chiqishning shaffof mexanizmini yaratish bo‘yicha muhim rejalar ochiqlandi.

Haqiqiy egalikmi yoki qog‘ozdagi o‘yin?

Hozirgi vaqtda o‘zbekistonlik investorlarning xalqaro fond bozoridagi ishtiroki asosan “noma’lum” va huquqiy jihatdan himoyalanmagan platformalar orqali kechmoqda. ILMAning Elektron tijoratni rivojlantirish va tartibga solish boshqarmasi boshlig‘i Kamronbek Muhammadiyevning tushuntirishicha, bugungi kunda ko‘pchilik foydalanayotgan foreks-servislar aslida aksiya sotmaydi.

U yerda fuqarolar real aktivga emas, balki shunchaki narx o‘zgarishiga asoslangan kontraktlarga pul tikishmoqda. Natijada, sarmoyador na dividend olish huquqiga, na aksiyadorlar yig‘ilishida ovoz berish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

“Hech kim bu platformalar orqali Google yoki Apple’ning haqiqiy egasiga aylanayotgani yo‘q,” — deya vaziyatga aniqlik kiritdi Muhammadiyev.

180 million dollarlik “kulrang” chiqim

Vaziyatning yana bir xavotirli tomoni — kapitalning nazoratsiz ravishda xorijga oqib ketishidir. Agentlik direktorining birinchi o‘rinbosari Vyacheslav Pakning ma’lum qilishicha, tahlillar shubhali va tartibga solinmagan platformalar orqali mamlakatdan qariyb 180 million dollar mablag‘ chiqib ketganini ko‘rsatmoqda.

Fuqarolar Visa va Mastercard kartalari yordamida chet eldagi platformalarga pul o‘tkazishmoqda, biroq ularning huquqiy himoyasi mutlaqo kafolatlanmagan. Ko‘p hollarda bu kabi nazoratsiz jarayonlar oddiy odamlarning moliyaviy piramidalar va firibgarlar tuzog‘iga tushib qolishiga sabab bo‘lmoqda.

Shaffoflik va xavfsizlik — ustuvor vazifa

Davlat rahbari Shavkat Mirziyoyev o‘tgan yilning dekabr oyida kapital bozorini rivojlantirish bo‘yicha topshiriqlar berar ekan, xalqaro qimmatli qog‘ozlar bozoriga kirishni qonuniylashtirish masalasiga alohida to‘xtalgan edi. Yangi tashkil etiladigan platforma aynan shu maqsadga yo‘naltirilgan.

Rejaga ko‘ra, fond birjasida Meta, Nvidia va boshqa jahon yetakchilarining aksiyalari bilan savdo qilish imkoniyati yaratiladi. Bu jarayon quyidagi afzalliklarni taqdim etadi:

• Huquqiy himoya: Har bir investor davlat tomonidan tan olingan va tartibga solingan muhitda harakat qiladi.
• Sarmoya madaniyati: Aholi uchun passiv daromad olishning shaffof va tushunarli usuli shakllanadi.
• Iqtisodiy barqarorlik: Mablag‘lar yashirin aylanmadan rasmiy iqtisodiyotga o‘tadi, bu esa kapitalning asossiz chiqib ketishini kamaytiradi.

“Agarda fuqarolarda xalqaro aksiyalarga barqaror qiziqish bor ekan, biz buni taqiqlashimiz emas, balki xavfsiz va qonuniy infratuzilmani taqdim etishimiz kerak,” — deydi Vyacheslav Pak.

Yaqin istiqbolda qonunchilikdagi cheklovlar olib tashlanishi va investorlar uchun “qumloq” (sandbox) rejimida yangi mahsulotlar sinovdan o‘tkazilishi kutilmoqda. Bu esa O‘zbekiston moliya bozorining xalqaro standartlar darajasiga ko‘tarilishida muhim qadam bo‘ladi.