AI-92 benzini narxi nega keskin ko‘tarildi?

O‘zbekiston xomashyo bozorida yoqilg‘i narxi yana diqqat markazida. Taklifning kamayishi va tashqi omillar bosimi ostida AI-92 markali benzin bir kunda sezilarli darajada qimmatlashdi.

O‘zbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasidan (O‘zRTXB) olingan so‘nggi ma’lumotlar haydovchilar va iqtisodiy tahlilchilar uchun kutilmagan yangiliklarni taqdim etdi. Atigi bir kun ichida AI-92 markali avtomobil benzinining birja narxi 7,4 foizga sakrab, bir tonna mahsulot uchun 12,72 million so‘mdan oshib ketdi. Ushbu narx o‘sishi bevosita sotuv hajmining keskin kamayishi bilan hamohang tarzda yuz bermoqda.

Bozordagi taqchillik va narx dinamikasi

Raqamlarga nazar tashlasak, birja savdolariga chiqarilgan va sotilgan yoqilg‘i hajmi ikki baravardan ko‘proqqa qisqarganini ko‘rishimiz mumkin. Agar o‘tgan haftaning juma kunida bozorda 3784 tonna benzin realizatsiya qilingan bo‘lsa, seshanba kuniga kelib bu ko‘rsatkich bor-yo‘g‘i 1835 tonnani tashkil etdi. Taklifning bunday qisqarishi tabiiy ravishda narxlarning yuqoriga qarab intilishiga sabab bo‘ldi.

Eslatib o‘tamiz, "O‘zbekneftgaz" 2024-yilning oktabr oyidan boshlab Buxoro neftni qayta ishlash zavodida ishlab chiqarilgan AI-92 benzinini birja savdolariga faol chiqara boshlagan edi. O‘sha davrda boshlang‘ich narxlar 11,5 million so‘m atrofida bo‘lgan bo‘lsa, o‘tgan yilning avgust oyida narxlar rekord darajaga — tonnasiga 13,3 million so‘mga yetgan edi.

Neft kotirovkalari va metan muammosi

Narxlar o‘sishiga bir necha tashqi va ichki omillar ta’sir ko‘rsatmoqda. Birinchidan, Yaqin Sharqdagi davom etayotgan geosiyosiy mojarolar jahon neft bozorida beqarorlikni keltirib chiqardi. O‘tgan haftada jahon bozorida neft narxi 2022-yilning yozidan buyon ilk bor bir barrel uchun 100 dollarlik dovondan oshib ketdi.

Ikkinchi muhim omil esa mamlakat ichidagi energetik vaziyat bilan bog‘liq. Havo haroratining pasayishi sababli aholini gaz bilan ta’minlashga ustuvorlik berildi va Energetika vazirligi tomonidan avtomobillarga gaz to‘ldirish shoxobchalari (AGTKSH) faoliyatiga vaqtinchalik cheklovlar kiritildi. Metan "zapravka"larining yopilishi haydovchilarning ommaviy ravishda benzin iste’moliga o‘tishiga va natijada ushbu yoqilg‘iga bo‘lgan talabning keskin ortishiga olib keldi.

Real holat o‘rtasidagi tafovut

Iqtisodchi Otabek Bakirov yoqilg‘i bozoridagi ushbu holatga biroz tanqidiy yondashmoqda. Uning fikricha, jahon bozoridagi neft narxining ko‘tarilishi ichki bozorda narxlarni sun’iy ravishda oshirish uchun qulay "bahona" bo‘lib xizmat qilmoqda.

Ekspert o‘z argumentini statistik ma’lumotlar bilan boyitadi: 2025-yilda jahon bozorida neft kotirovkalari bir barrel uchun 80 dollardan 60 dollargacha (25% ga) arzonlashgan bir paytda, O‘zbekiston ichki bozorida benzin narxi aksincha 11,9 foizga qimmatlashgan. Bu esa narx shakllanishida faqatgina jahon kotirovkalari emas, balki ichki monopolistik ta’sirlar ham borligiga ishora qiladi.

Hozircha Energetika vazirligi gaz quyish shoxobchalaridagi cheklovlar qachon bekor qilinishi bo‘yicha aniq muddatlarni ochiqlamagan. Bu esa yaqin kunlarda benzin bozoridagi taranglik saqlanib qolishi mumkinligidan dalolat beradi.