40 graduslik yoz O‘zbekistonga qanchaga tushdi?

Termometr ustunchasi 40 darajadan yuqorilagani sari, ko‘chalardagi havo shunchaki issiq emas, balki “qizigan pech” kabi bo‘ldi. Respublikaning deyarli barcha hududlarida bir vaqtning o‘zida yoqilgan millionlab konditsionerlar, muzlatkichlar va boshqa texnikalar mamlakat energetika tizimiga misli ko‘rilmagan bosim o‘tkazdi. Bugun biz anomal jazirama kunlarning taxminiy o‘rtacha “narxi”ni raqamlar va tahlillar misolida ko‘rib chiqamiz. 

O‘zbekiston energetika tarixidagi “rekord” 

Rasmiy statistik raqamlarga nazar tashlasak, issiq havo energetika sohasi xodimlarini har kungi favqulodda rejimda ishlashga majbur qilganini ko‘rishimiz mumkin.

Joriy yilning 15-iyul kunida bir sutkalik elektr energiyasi iste’moli 291,4 million kVt·soatga yetib, O‘zbekiston energetika tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi. Taqqoslash uchun, bu raqam qishki rekorddan (2026-yil 24-yanvar – 283 mln kVt·soat) sezilarli darajada oshib ketgan..

Anomal issiqning moliyaviy ekvivalenti

Respublika bo‘yicha aholi hamda sanoat obyektlarining elektr energiyasidan foydalanish tariflarini, shuningdek, davlat tomonidan taqdim etiladigan subsidiyalarni inobatga olsak, anomal issiqlikning eng avj nuqtalaridagi bir sutkalik elektr energiyasi aylanmasi taxminan 230–260 milliard so‘mga (yoki 18–20 million AQSh dollariga) tushdi.

Yozdagi anomal jazirama tufayli qo‘shimcha sarflangan 30–40 million kVt·soat elektr energiyasining o‘zi har kuni davlat va iste’molchilar hamyonidan qo‘shimcha 25–35 milliard so‘m (2–2,8 million dollar) ko‘proq mablag‘ talab qilgan.

Lekin ushbu moliyaviy narx faqatgina chiroq xarajatlari bilan cheklanmaydi. Issiqlik elektr stansiyalarida (IES) shuncha ko‘p elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun millionlab kubometr qo‘shimcha tabiiy gaz yoqildi, ulkan hajmdagi suv resurslari sarflandi hamda turbinalar va stansiya uskunalari belgilangan ekspluatatsiya muddatidan ancha ertaroq eskirishga uchradi.

Texnik narx: “overheat” bo‘lgan transformatorlar va infratuzilma

Yoz chillalarida energetika tizimining zanjiri eng zaif halqalaridan uzila boshladi. Issiqlik va quvvat yuklamasining keskin ortishi natijasida yuzlab transformatorlar va kabel tarmoqlari o‘ta qizib ketish (overheating) holatiga kelib qoldi. Toshkent shahri va viloyat markazlarida mahalliy avariyaviy uzilishlar hamda nosozliklar yuzaga keldi.

5 kishilik oila hamyonida nimalar yuz berdi?

Global va makroiqtisodiy raqamlardan chekinib, har birimizning xonadonimizga nazar solsak, 40 graduslik issiqning ta’sirini yanada aniqroq his qilamiz. Masalan, 5 kishidan iborat standart o‘zbek oilasi misolida bu issiqlik moddiy jihatdan qanday namoyon bo‘ldi?

Odatdagidek, yoz oylarida xonadonlardagi eng asosiy “quvvat yutuvchi” bu – konditsionerdir. 40°C va undan yuqori issiqda xona haroratini kamida 22–24°C darajada ushlab turish uchun konditsioner kompressori to‘xtovsiz va maksimal quvvatda ishlashga majbur bo‘ladi. Oddiy inverter bo‘lmagan konditsioner soatiga 1–1,5 kVt·soat tok sarflasa, u kuniga 12–16 soat ishlaganida bir oyning o‘zida 360–540 kVt·soat elektr energiyasini yutadi.

Tabaqalashtirilgan tariflar tizimi (200 kVt·soatgacha — 650 so‘m, 200 kVt·soatdan 1000 kVt·soatgacha — 1 100 so‘m) sharoitida 5 kishilik oilaning bir oylik xarajat ssenariysi quyidagicha ko‘rinish oldi:

1. Tejamkor/Minimal xonadonlar (1 ta konditsioner, muzlatkich, yoritgich va TV):

• Sutkalik iste’mol: 10–12 kVt·soat
• Oylik iste’mol: 300–350 kVt·soat
• Taxminiy oylik chek: 220 000 – 265 000 so‘m.

2. Standart/O‘rta xonadonlar (2 ta konditsioner, yirik muzlatkich, suv isitgich/boyler):

• Sutkalik iste'mol: 20–25 kVt·soat
• Oylik iste’mol: 600–750 kVt·soat
• Taxminiy oylik chek: 510 000 – 675 000 so‘m.

3. Yuqori iste’molli xonadonlar (3 va undan ortiq konditsioner, alohida muzlatkichlar va boshqalar):

• Sutkalik iste’mol: 35–45 kVt·soat
• Oylik iste’mol: 1000–1300 kVt·soat
• Taxminiy oylik chek: 950 000 – 1 430 000 so‘m.

E’tiborli jihati shundaki, 200 kVt·soatlik ijtimoiy normadan oshgan har bir kVt·soat uchun 2 baravar qimmatroq haq to‘lanishi sababli, oddiy oilalarning oylik elektr to‘lovi mo‘tadil ob-havo hukmron bo‘lgan bahor yoki kuz oylaridagiga qaraganda 2–3 baravargacha oshib ketdi.

Anomal jaziramadan chiqarilgan muhim saboqlar

Issiqlik keltirgan moliyaviy va texnik zararlar bir nechta muhim haqiqat va xulosalarni kun tartibiga olib chiqdi:

• Quyosh fotoelektrik stansiyalari aynan kunduzgi eng issiq va iste’mol eng cho‘qqiga chiqqan vaqtlarda eng ko‘p energiya ishlab chiqaradi. Yashil manbalarni tezkor rivojlantirish va tarmoqqa integratsiya qilish IESlarga tushadigan og‘ir yuklamani kamaytirishning muqobil yo‘llardan biridir.
• Uy va binolarni issiqlikdan samarali izolyatsiya qilish, A+++ sinfidagi energiya tejamkor maishiy texnikalardan foydalanish shunchaki shaxsiy tanlov emas, balki butun mamlakatning energetika xavfsizligi va barqarorligiga qo‘shiladigan hissadir.
• Ko‘p yillik eski kabellar va transformatorlarni almashtirmasdan hamda aqlli tarmoqlarni (“Smart Grid”) joriy etmasdan turib, har yili takrorlanadigan yozgi va qishki peak yuklamalariga bardosh berish amrimahol.

“40 graduslik yoz O‘zbekistonga qanchaga tushdi?” degan savolga javob faqatgina kVt·soatlar yoki milliardlab so‘mlar bilan o‘lchanmaydi. Bu issiq yoz energetika tizimimizning chidamliligini sinovdan o‘tkazdi, har bir oilaning oylik byudjetida o‘z izini qoldirdi va eng asosiysi — energetika sohasida barqaror, tejamkor va qayta tiklanuvchi yechimlarga o‘tish qanchalik kechiktirib bo‘lmaydigan zarurat ekanini yana bir bor isbotladi.