Kun chiqar mamlakatning harbiy doktrinasida yangi davr: Yaponiya “tinchlik diplomatiyasi”dan global qurol bozoriga qadam qo‘ymoqda

Yaponiya o‘zining Ikkinchi jahon urushidan keyingi qat’iy mudofaa cheklovlarini qayta ko‘rib chiqib, milliy xavfsizlik va iqtisodiy manfaatlar yo‘lida keskin qadam tashladi. Seshanba kuni Bosh vazir Sanae Takaiti boshchiligidagi Vazirlar Mahkamasi mamlakatning harbiy eksport siyosatini tubdan o‘zgartiruvchi qarorni ma’qulladi. Uzoq vaqt davomida amal qilib kelgan beshta asosiy taqiqning bekor qilinishi endilikda yapon harbiy texnikalarining jahon bozoriga chiqishiga huquqiy yo‘l ochdi.

Eksportning yangi mexanizmi

Yangi qabul qilingan tartibga ko‘ra, Yaponiya mudofaa uskunalari ikki yirik toifaga ajratildi. Birinchi guruhga tanklar, raketalar va harbiy kemalar kabi bevosita zarba berish quvvatiga ega bo‘lgan “halokatli tizimlar” kiritilgan bo‘lsa, ikkinchi toifa radarlar va himoya vositalari kabi “noqurollar”ni o‘z ichiga oladi.

Ushbu texnikalarni xorijga yetkazib berish jarayoni shunchaki tijoriy bitim emas, balki qat’iy davlat nazoratidagi strategik jarayon bo‘ladi. Har bir kelishuv bevosita Bosh vazir va tegishli vazirlar tarkibidagi Milliy xavfsizlik kengashi tomonidan ko‘rib chiqiladi. Hozircha bu turdagi texnologiyalar transferi faqat Yaponiya bilan tegishli shartnomaga ega bo‘lgan 17 ta davlatga ruxsat etilgan. Garchi faol urush ketayotgan hududlarga qurol sotish taqiqlangan bo‘lsa-da, Yaponiya o‘z xavfsizligi uchun muhim deb topgan “alohida holatlar”da istisnolarga yo‘l qo‘yilishi mumkinligi diqqatga sazovordir.

Strategik ittifoq va iqtisodiy o‘sish umidi

Hukumat ushbu qarorni shunchaki iqtisodiy manfaat bilan emas, balki o‘zgarayotgan global geosiyosiy vaziyat bilan izohladi. Vazirlar Mahkamasi Bosh kotibi Minoru Kixaraning ta’kidlashicha, zamonaviy dunyoda hech bir davlat o‘z xavfsizligini yakkalanib qolgan holda kafolatlay olmaydi. Shu sababli, eksportga ruxsat berilishi ittifoqchilar bilan aloqalarni mustahkamlash va favqulodda vaziyatlarda Yaponiya armiyasining “barqaror jangovar qobiliyati”ni ta’minlashga xizmat qiladi.

Bu burilish ortida uchta yirik maqsad yotibdi:

• Sanoatni modernizatsiya qilish: Faqat ichki talabga bog‘liq bo‘lib qolgan va turg‘unlikni boshdan kechirayotgan mahalliy mudofaa sanoatiga yangi nafas berish.
• Xalqaro hamkorlik: Buyuk Britaniya va Italiya bilan birgalikda ishlab chiqilayotgan GCAP (oltinchi avlod qiruvchi samolyotlari) kabi yirik loyihalarni jahon bozorida sotish imkoniyatini yaratish.
• To‘sqinlik qilish omili: Xitoyning mintaqadagi harbiy faolligi ortib borayotgan bir paytda, hamfikr davlatlarni qurollantirish orqali kuchlar muvozanatini saqlash.

Jamoatchilik e’tirozi va xalqaro xavotirlar

Biroq, Tokioning bu “tarixiy burilishi” bir ovozdan ma’qullanayotgani yo‘q. Mamlakat ichidagi muxolifat va aholining bir qismi bu qarorni Yaponiyaning 80 yillik tinchliksevarlik tamoyillariga zid deb hisoblamoqda. Yomiuri Shimbun o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, aholining 49 foizi bu o‘zgarishlarga qarshi chiqayotgan bo‘lsa, faqat 40 foizi uni qo‘llab-quvvatlagan.

Xalqaro maydonda esa Pekin o‘zining qattiq noroziligini bildirdi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi Tokioning bu qadamini “ehtiyotsiz” deb atab, mintaqada yangi qurollanish poygasi boshlanishi mumkinligidan ogohlantirdi. Yaponiya hukumati esa qurollarning uchinchi davlatlarga qayta sotilishini oldini olish uchun monitoringni kuchaytirishga va hattoki xorijiy omborlarni tekshirishga tayyorligini bildirdi.

Bosh vazir Sanae Takaiti barcha tanqidlarga javoban, bu qadam tinchlikdan voz kechish emas, balki uni o‘zgargan dunyoda himoya qilishning yangi usuli ekanligini ta’kidlamoqda. Nima bo‘lganda ham, Yaponiya o‘zining “qurolsiz gigant” maqomidan voz kechib, global harbiy-texnik hamkorlikning faol ishtirokchisiga aylanmoqda.

Mag‘lubiyatdan tug‘ilgan doktrina

Yaponiyaning “hech qachon qurol sotmaymiz” degan qat’iy pozitsiyasi shunchaki siyosiy iroda emas, balki XX asrning eng mudhish fojialari — Xirosima va Nagasaki atom bombardimonlari hamda Ikkinchi jahon urushidagi halokatli mag‘lubiyatning achchiq xulosasidir. 1945-yildan keyin yapon xalqi va hukumati militarizmdan butunlay voz kechishni o‘zining yashab qolish strategiyasi deb bildi.

Ushbu siyosatning huquqiy asosi 1947-yilda qabul qilingan Yaponiya Konstitutsiyasining 9-moddasida o‘z aksini topgan. Unda Yaponiya xalqaro nizolarni hal qilishda urushdan va kuch ishlatishdan abadiy voz kechishi muhrlab qo‘yildi. Aynan shu modda Yaponiyani dunyodagi “noyob tinchliksevar davlat”ga aylantirdi.

Qurol eksportiga uchta taqiq

Yaponiyaning qurol savdosiga nisbatan rasmiy “yo‘q” javobi 1967-yilda o‘sha paytdagi Bosh vazir Eisaku Sato tomonidan ishlab chiqilgan “Qurol eksporti bo‘yicha uchta tamoyil” bilan mustahkamlandi. Unga ko‘ra, Yaponiya kommunistik blokdagi mamlakatlarga, BMT qarorlari bilan qurol yetkazib berish taqiqlangan davlatlarga, xalqaro mojarolarda ishtirok etayotgan yoki shunday xavf ostida bo‘lgan mamlakatlarga qurol sotishni taqiqladi.

1976-yilda bu qoidalar yanada qat’iylashtirildi va amalda Yaponiya har qanday harbiy texnika eksportini to‘xtatdi. 80 yil davomida Yaponiya o‘zining yuqori texnologik salohiyatini faqatgina maishiy elektronika va avtomobilsozlikka yo‘naltirib, “yapon sifati” tushunchasini qurol-yarog‘ bilan emas, balki hayotni yaxshilovchi texnologiyalar bilan bog‘ladi.

Nima uchun bu “va’da” bugun buzildi?

Siyosiy ekspertlar fikriga ko‘ra, bu qasamning buzilishi tasodif emas, balki geosiyosiy majburiyatdir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Tokioni bu qadamga uchta asosiy omil majbur qildi:

• Texnologik yakkalanib qolish xavfi: Zamonaviy harbiy texnika (masalan, qiruvchi samolyotlar) shunchalik qimmat va murakkabki, ularni bir davlatning o‘zi ishlab chiqara olmaydi. Yaponiya Britaniya va Italiya bilan hamkorlik qilar ekan, loyiha xarajatlarini qoplash uchun mahsulotni uchinchi davlatlarga sotishga majbur.
• Mintaqaviy xavfsizlik inqirozi: Xitoyning Tinch okeanidagi harbiy ekspansiyasi va Shimoliy Koreyaning raketa sinovlari Yaponiyani “passiv tinchliksevarlik”dan “faol mudofaa”ga o‘tishga undadi.
• Ukraina darsi: Rasmiy Tokio Ukrainadagi urush misolida agressiyani to‘xtatib turish uchun faqat diplomatik bayonotlar yetarli emasligini, ittifoqchilarni qurol bilan qo‘llab-quvvatlash zarurligini anglab yetdi.

Kelajak xavotirlari

Bosh vazir Takaichining “hech bir davlat yolg’iz yashay olmaydi” degan so‘zlari realizmga asoslangan bo‘lsa-da, Osiyo mintaqasida bu yangilik sovuq kutib olindi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi Tokioni “tarix saboqlarini unutishda” ayblamoqda. Qo‘shni Janubiy Koreyada ham Yaponiyaning harbiy qudrati oshishi borasida tarixiy xavotirlar hamon saqlanib qolmoqda.

Yaponiyaning qurol eksportiga ruxsat berishi — shunchaki iqtisodiy qaror emas. Bu Ikkinchi jahon urushidan keyin shakllangan xalqaro tartibning va Yaponiyaning “tinchlik madaniyati”ning ulkan transformatsiyasidir. 80 yillik tanaffusdan keyin Yaponiya yana global harbiy o‘yinga qaytmoqda, ammo bu safar “bosqinchi” emas, balki “strategik hamkor” sifatida o‘z o‘rnini topishga urinmoqda.