Dunyoda yana yadroviy qurollanish poygasi boshlanadimi?

Bugun xalqaro xavfsizlik arxitekturasining so‘nggi ustunlaridan biri qulamoqda. Financial Times xabariga ko‘ra, Rossiya va AQSh o‘rtasidagi Strategik yadroviy hujumkor qurollarni qisqartirish to‘g‘risidagi shartnoma (New Start) o‘z amal qilish muddatini yakunladi. Bu shunchaki hujjatning muddati tugashi emas, balki dunyoning ikki yirik yadroviy derjavasi o‘rtasida qurollarni jilovlab turuvchi so‘nggi huquqiy mexanizmning yo‘qolishidir.

“So‘nggi qo‘rg‘on”ning qulashi

New Start shartnomasi Sovuq urushdan keyingi davrda strategik barqarorlikning kafolati bo‘lib kelgan edi. U nafaqat yadroviy kallaklar sonini cheklagan, balki kutilmagan yadroviy to‘qnashuvlarning oldini oluvchi shaffoflik tizimini ham ta’minlagan. Bugundan e’tiboran, dunyo yadroviy arsenalning 90% dan ortig‘iga egalik qiluvchi ikki davlat o‘rtasida hech qanday huquqiy cheklov qolmagan mutlaqo yangi reallikka kirdi.

“Ko‘rlik” effekti va strategik xatolar xavfi

Mutaxassislarni shartnoma muddati tugashidan ham ko‘proq uning tarkibidagi nazorat mexanizmlarining to‘xtashi xavotirga solmoqda.

• Inspeksiyalarning yo‘qolishi: Endi tomonlar bir-birining harbiy ob’ektlariga kirib, real holatni tekshira olmaydi.
• Ma’lumot almashinuvi to‘xtashi: Raketalar soni va joylashuvi haqidagi muntazam hisobotlar endi berilmaydi.

Natijada “strategik ko‘rlik” vujudga keladi. Har bir tomon raqibining niyatini va imkoniyatlarini faqat razvedka ma’lumotlari asosida (ko‘pincha shubha bilan) baholashga majbur bo‘ladi. Bu esa har qanday texnik xatoni yoki noto‘g'ri talqin qilingan signalni yadroviy urushga turtki beruvchi omilga aylantirishi mumkin.

Yangi qurollanish poygasi: Ishtirokchilar ko‘paymoqda

Karnegi jamg‘armasining yadroviy siyosat dasturi hamraisi Jeyms Akton ta’kidlaganidek, yaqin kelajakda yangi kelishuv tuzilishi ehtimoli nolga teng. Bugungi vaziyat 20-asrdagi poygadan keskin farq qiladi:

1. Ishonch inqirozi: Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi munosabatlar eng quyi nuqtaga tushib bo‘lgan.
2. Xitoy omili: Endi bu faqat ikki tomonlama o‘yin emas. Vashington Xitoyning o‘sib borayotgan yadroviy kuchidan xavotirda, Pekin esa hali cheklovlar stoliga o‘tirishga tayyor emas.
3. Texnologik sakrash: Gipertovushli qurollar va sun’iy intellektning harbiy sohaga kirib kelishi eski nazorat usullarini samarasiz qilib qo‘ymoqda.

Global oqibatlar: Zanjirli reaksiya

Shartnomaning yo‘qolishi yadroviy qurollarni tarqatmaslik bo‘yicha global rejimni (NPT) zaiflashtiradi. Agar dunyo yetakchilari qurollarni jilovlay olmasa, Eron yoki Shimoliy Koreya kabi davlatlarni bu yo‘ldan qaytarish yanada qiyinlashadi. Shuningdek, qurollanish poygasi global iqtisodiyot uchun og‘ir yuk bo‘lib, milliardlab dollarlik mablag‘lar insoniyat taraqqiyoti o‘rniga o‘lim qurollariga sarflanishiga olib keladi.

New Start’ning tugashi yadroviy tugmaning darhol bosilishini anglatmaydi, biroq u “xavfsizlik kamari”siz yuqori tezlikda harakatlanayotgan mashinani eslatadi. Dunyo endi qoidalarga emas, balki faqat o‘zaro qo‘rquvga tayanadigan, har qanday daqiqada nazoratdan chiqib ketishi mumkin bo‘lgan beqaror tartibga yuz tutmoqda.

Yarim asrlik merosning yakuni

Ushbu shartnomaning tugashi shunchaki muddatning yakuni emas, balki Moskva va Vashington o‘rtasidagi yarim asrdan ortiq davom etgan strategik muloqotning to‘xtashidir. Bu jarayon 1972-yilda Richard Nikson va Leonid Brejnev davridagi ilk qadamlardan boshlanib, 1985-yilda Jenevadagi ko‘l bo‘yidagi villada Ronald Reygan va Mixail Gorbachyov o‘rtasidagi tarixiy uchrashuvgacha uzoq yo‘lni bosib o‘tgan edi.

1991-yilda, Sovet Ittifoqi parchalanayotgan pallada imzolangan Start I shartnomasi yadroviy qurollarga ilk bor jiddiy cheklovlar qo‘ydi va Sovuq urushdan keyingi dunyo tartibiga asos bo‘lgan tekshiruv mexanizmini joriy etdi. 2010-yilda uning o‘rnini egallagan va 2021-yilda uzaytirilgan New Start esa har bir davlatga 1 550 tadan ortiq yadroviy kallak joylashtirmaslik majburiyatini yuklagan edi. Garchi bu miqdor dunyoning katta qismini bir necha bor yo‘q qilish uchun yetarli bo‘lsa-da, u qurollanish darajasini ma’lum bir me’yorda ushlab turardi.

Donald Tramp va Xitoy omili

Bugungi kunda vaziyat yanada murakkablashgan. Rossiya prezidenti Vladimir Putin shartnoma muddati tugasa-da, tomonlar amaldagi cheklovlarga ixtiyoriy ravishda amal qilishda davom etishi mumkinligini taklif qildi. AQSh prezidenti Donald Tramp bu taklifni “yaxshi fikr” deb atagan bo‘lsa-da, rasmiy javob berishga shoshilmayapti.

Trampning maqsadi ancha kengroq: u faqat Rossiya bilan emas, balki Xitoyni ham qamrab oladigan “ancha yaxshiroq yangi kelishuv” tuzishni afzal ko‘rmoqda. Oq uy rasmiylarining so‘zlariga ko‘ra, prezident yadroviy qurollarning global xavfini tan oladi, biroq nazorat mexanizmlariga Pekinni ham jalb etish strategik zaruriyat deb hisoblaydi.

“Qayta yuklash”dan “Muzlash” tomon

Eslatib o‘tamiz, ushbu kelishuv 2010-yilda AQShning o‘sha paytdagi prezidenti Barak Obamaning Rossiya bilan muvaffaqiyatsiz yakunlangan “qayta yuklash” (reset) siyosati davrida imzolangan edi. Biroq 2022-yilda Ukrainaga keng ko‘lamli bosqin boshlangach, barcha muzokaralar butunlay to‘xtadi. Oradan bir yil o‘tib, Putin Rossiyaning shartnomadagi ishtirokini to‘xtatib turishini e’lon qildi va yadroviy sinovlarni qayta boshlashga ishora qildi.

Vaziyatni yanada keskinlashtirgan omil — o‘tgan yili Trampning Pentagonni Rossiya va Xitoy bilan “teng asosda” yadroviy sinovlarni qayta boshlashga buyurgani bo‘ldi. Garchi bu buyruq portlovchi yadroviy sinovlar yoki faqat yetkazib beruvchi vositalarga tegishli ekani aniq bo‘lmasa-da, xalqaro hamjamiyatda jiddiy xavotir uyg‘otdi.

“Siz munosabatlardan yaxshiroq shartnomaga ega bo‘la olmaysiz”

Rossiya yadroviy kuchlari loyihasi direktori Pavel Podvigning fikricha, hozirgi holat AQSh va Rossiya o‘rtasidagi umumiy aloqalarning inqirozli ko‘rinishidir: “Siz munosabatlaringizning umumiy holatidan yaxshiroq shartnomaga ega bo‘la olmaysiz”.

Shunga qaramay, diplomatiya uchun hali ham kichik eshik ochiq. Shartnomaning bosh muzokarachisi bo‘lgan Rouz Gottemyollerning ta’kidlashicha, Putinning ixtiyoriy uzaytirish taklifini qabul qilish “hech qanday ikkilanishsiz to‘g‘ri qaror” bo‘lar edi. Uning ogohlantirishicha, agar tomonlar cheklovsiz poygaga kirsa, AQSh noqulay ahvolda qolishi mumkin, chunki Rossiya yadroviy kallaklarni ishlab chiqarish va qo‘shish borasida ancha tezroq imkoniyatga ega.

Global yadroviy manzara: Raqamlar nima deydi?

Garchi asosiy e’tibor Rossiya va AQSh o‘rtasidagi kelishuvlarga qaratilgan bo‘lsa-da, dunyodagi yadroviy kuchlar muvozanati faqat ikki davlat bilan cheklanib qolmaydi. 1985-yildan buyon yirik derjavalar o‘z arsenallarini sezilarli darajada qisqartirishgan bo‘lsa-da, bugungi kunda bir qator boshqa mamlakatlarda yadroviy qurollarning paydo bo‘lishi va mavjud zahiralarning oshirilishi kuzatilmoqda.

2023-yil yakunlari va 2024-yil boshidagi hisobotlarga ko‘ra, yadroviy kallaklar zahirasi bo‘yicha dunyo reytingi quyidagicha ko‘rinish olgan:

Yadroviy qurollar poygasida hamon Rossiya yetakchilik qilmoqda — uning ixtiyorida jami 4 489 ta yadro kallagi mavjud. Undan keyingi o‘rinni 3 708 ta kallak bilan AQSh egallab turibdi. Ta’kidlash joizki, bu ikki davlat hali ham global arsenalning mutlaq qismini nazorat qiladi.

Biroq boshqa davlatlar ham o‘z pozitsiyalarini mustahkamlamoqda. Xususan, Xitoy o‘z zahirasini 410 taga yetkazgan bo‘lsa, Yevropaning yadroviy davlatlari — Fransiya 290 ta va Buyuk Britaniya 225 ta kallakka egalik qiladi. Janubiy Osiyodagi raqiblar — Pokiston (170 ta) va Hindiston (164 ta) ham o‘z arsenallarini muntazam ravishda yangilab bormoqda. “Yadroviy klub”ning boshqa a’zolari bo‘lmish Isroil 90 ta hamda Shimoliy Koreya 30 ta yadro kallagi bilan ushbu xavfli ro‘yxatga yakun yasaydi.

Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, START-3 kabi shartnomalarning yo‘qligi nafaqat ikki yirik davlat, balki butun dunyo bo‘ylab zanjirli reaksiya kabi yangi qurollanish poygasini boshlab yuborishi mumkin.