O‘zbekiston suv tanqisligi bo‘yicha dunyoda 13-o‘rinda

Bugungi kunda insoniyat tabiat bergan ne’matlarni shunchaki iste’mol qilib qolmay, uning qayta tiklanish qobiliyatini ham sinovdan o‘tkazmoqda. Global miqyosda chuchuk suv zaxiralari bilan bog‘liq vaziyat shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab davlatlar “kelajak hisobidan” yashashni odat tusiga aylantirgan. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) tomonidan taqdim etilgan so‘nggi 2022-yilgi ma’lumotlar suv inqirozi shunchaki prognoz emas, balki real voqelikka aylanib ulgurganini tasdiqlamoqda.

Limitdan tashqari hayot

Suv tanqisligi ko‘rsatkichi qayta tiklanadigan resurslarga nisbatan amaldagi sarf-xarajat asosida hisoblanadi. Agar davlatning reytingi 100 foizdan yuqori bo‘lsa, demak, u tabiat bir yilda qayta tiklay oladigan suv miqdoridan ko‘prog‘ini ishlatib yubormoqda. Bunday “defitsit” sharoitida yashayotgan mamlakatlar yetishmovchilikni asosan yer osti zaxiralarini ayovsiz qazib olish yoki dengiz suvini chuchuklashtirish kabi qimmat va murakkab usullar bilan qoplashga majbur.

Iqlim o‘zgarishi va aholi sonining jadal o‘sishi fonida qishloq xo‘jaligi hamda sanoatning suvga bo‘lgan ehtiyoji ortib borayotgani bu nomutanosiblikni yanada xavfli nuqtaga olib kelmoqda.

Antireyting yetakchilari

Ayrim davlatlarda suv iste’moli me’yordan o‘nlab baravar oshib ketgan. Bu borada Quvayt mutlaq “yetakchi” hisoblanadi — mamlakat o‘zining tabiiy qayta tiklanadigan zaxiralariga nisbatan 3 850 foiz ko‘p suv sarflamoqda. Keyingi o‘rinlarda borayotgan Birlashgan Arab Amirliklari (1 509,9%) va Saudiya Arabistoni (974,2%) kabi davlatlar ham chuchuk suv masalasida deyarli butunlay texnologik va yer osti manbalariga bog‘lanib qolgan.

Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika mintaqasi quruq iqlimi sababli eng og‘ir hududlar bo‘lib qolmoqda. Liviya (817,1%) va Qatar (431%) kabi davlatlarda suv zaxiralari juda sekin tiklanadi, biroq iqtisodiy talablar to‘xtamaydi. Hatto suv resurslari bor deb hisoblangan Pokiston (110%) va Iordaniya (105%) ham allaqachon barqarorlik chizig‘idan o‘tib bo‘lgan.

Taqqoslash uchun, dunyoning eng yirik iqtisodiyotlari bo‘lgan Xitoy (41,5%) va AQSh (28,2%) hozircha o‘z imkoniyatlari doirasida harakat qilmoqda, biroq bu ko‘rsatkichlar ham hushyorlikni talab etadi.

Markaziy Osiyo davlatlari reytingda 

Markaziy Osiyo mamlakatlari ichida Turkmaniston va O‘zbekiston suvni tabiiy zaxiralaridan ko‘ra ko‘proq sarflaydigan davlatlar qatoridan joy olgan. Unga ko‘ra, Turkmanistonda “suv stressi” 135,2 foizni tashkil qilsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 123 foizga yetgan. 

Qolgan Markaziy Osiyo mamlakatlari reytingda:

• Tojikiston – 69,9 foiz (25-o‘rin)
• Qirg‘iziston – 50 foiz (38-o‘rin)
• Qozog‘iston – 34,6 foiz (49-o‘rin)

Zaxiralar beshigi va “sun’iy” yechimlar

Dunyoda suv tanqisligi deyarli notanish bo‘lgan hududlar ham bor. Papua-Yangi Gvineya, Boliviya va Kongo Demokratik Respublikasi ulkan suv salohiyatiga ega. Masalan, Kongo hududi dunyodagi ikkinchi yirik daryo tizimi havzasining katta qismini egallagan bo‘lib, u mazkur tadqiqotda suv tanqisligi nolga teng bo‘lgan yagona davlat sifatida qayd etildi.

Ammo suv yetishmayotgan hududlar “qazilma yer osti suvlari”ga tayanishda davom etmoqda. Ming yillar davomida to‘plangan bu zaxiralar bir marta ishlatilgach, qayta to‘lmaydi. Bu esa kelajak avlodlar nasibasini bugun tugatish bilan barobardir. Shuningdek, dengiz suvini chuchuklashtirish texnologiyalari qimmat bo‘lishiga qaramay, qurg‘oqchil hududlar uchun yagona najot yo‘liga aylanmoqda.

Suv — kelajakning asosiy valyutasi

Suv resurslarining yetishmasligi yaqin kelajakda iqtisodiy o‘sishni tormozlovchi eng asosiy omilga aylanadi. Tabiiy imkoniyatidan tashqari yashayotgan davlatlar uchun suvni tejash, infratuzilmani modernizatsiya qilish va yangi texnologiyalarga sarmoya kiritish endi tanlov emas, balki tirik qolish shartidir. Zero, suv shunchaki tabiiy boylik emas, u milliy xavfsizlik va strategik barqarorlikning asosiy ustuniga aylanib ulgurdi.