Uch kundan to‘rt yilga: Ukraina mustaqilligi uchun hanuz kurashmoqda

2022-yilning 24-fevral tongida Rossiyaning Ukraina hududiga bostirib kirishi bilan boshlangan harbiy harakatlarga roppa-rosa to‘rt yil to‘ldi. O‘shanda Moskva bu harakatni “maxsus harbiy operatsiya” deb atab, asosiy maqsad sifatida Donbass aholisini himoya qilish va Ukrainani demilitarizatsiya qilishni ko‘rsatgan edi. Biroq, qisqa muddatli deb taxmin qilingan ushbu to‘qnashuv bugun Ikkinchi jahon urushidan keyingi Yevropadagi eng yirik va talofatli urushga aylandi.

Xo‘sh, bu urush nega boshlandi?

Mojaroning ildizlari 2014-yildagi “Maydan” voqealari, Qrimning Rossiya tomonidan qo‘shib olinishi va Donbassdagi ayirmachilik harakatlariga borib taqaladi. Rossiya Ukrainaning NATO va Yevropa Ittifoqi tomon intilishini o‘zining milliy xavfsizligiga bevosita tahdid deb bildi. Moskva Ukrainaning “neytral maqom”da qolishini va NATOning sharqqa qarab kengaymasligini talab qildi. Kelishuvga erishilmagach, geosiyosiy ziddiyatlar ochiq harbiy tajovuzga aylanib ketdi.

Bugun, 2026-yilga kelib, front chiziqlari deyarli o‘zgarmasdan qolayotgan bo‘lsa-da, insoniy va iqtisodiy talofatlar ko‘lami dahshatli darajaga yetdi. Quyida ushbu to‘rt yillik qonli davrning asosiy ko‘rsatkichlari va bugungi manzarasi bilan tanishasiz.

1,8 million yo‘qotish

Urushning insoniy bahosi daxshatli ko‘rinish oldi. Vashingtondagi Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) tahlillariga ko‘ra, umumiy harbiy yo‘qotishlar (halok bo‘lganlar va yaradorlar) soni 1,8 million nafarga yetgan bo‘lishi mumkin.

Rossiya tomoni 2022-yildan buyon 1,2 millionga yaqin askarini yo‘qotgani taxmin qilinmoqda, shundan 325 ming nafari bevosita halok bo‘lganlar. Mutaxassislar buni Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda yirik davlat uchun eng katta harbiy fojia deb atashmoqda. Ukraina tomonida esa harbiy yo‘qotishlar 500–600 ming atrofida baholanib, shundan 140 ming kishi hayotdan ko‘z yumgan bo‘lishi mumkin. Garchi rasmiy Kiyev, xususan, Prezident Zelenskiy 55 ming askar halok bo‘lganini aytsa-da, bedarak yo‘qolganlar soni hamon yuqoriligicha qolmoqda. Moskva esa o‘z yo‘qotishlari haqidagi rasmiy hisobotlarni 2023-yil boshidan beri sir tutib keladi.

Tinch aholi orasidagi qurbonlar soni ham ortib bormoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 15 mingga yaqin fuqaro halok bo‘lgan, 40 mingdan ziyodi jarohatlangan. Eng achinarlisi, 763 nafar bolaning hayoti bevaqt yakun topgan. 2025-yil tinch aholi uchun urush boshidan buyon eng qonli yil sifatida qayd etildi.

Hududiy vaziyat va xalqaro madadning o‘zgarishi

Urushning hududiy xaritasi so‘nggi yilda sezilarli darajada o‘zgarmadi. Urush tadqiqotlari instituti (ISW) ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda Ukraina tuproqlarining qariyb 20 foizi Rossiya nazorati ostida qolmoqda. Qizig‘i shundaki, o‘tgan bir yil davomida Rossiya qo‘shinlari atigi 0,79 foiz hududni egallashga muvaffaq bo‘lgan, xolos.

Xalqaro yordam masalasida esa jiddiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Donald Trampning Oq uyga qaytishi ortidan AQShdan keladigan harbiy transhlar deyarli to‘xtagan bo‘lsa-da, Yevropa davlatlari bu bo‘shliqni to‘ldirishga harakat qilmoqda. Yevropa Ittifoqi o‘z harbiy ko‘mak hajmini 67 foizga oshirgan. Shunga qaramay, umumiy xalqaro gumanitar va moliyaviy yordam ko‘rsatkichlari avvalgi yillarga nisbatan 5-13 foiz atrofida pasaygan.

Ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz va sog‘liqni saqlash

Ukrainadagi ijtimoiy holat o‘ta og‘ir darajada. Urushdan oldin 40 milliondan ortiq aholiga ega bo‘lgan mamlakatning 6 millionga yaqin fuqarosi chet elga qochib ketgan, 3,7 millioni esa o‘z uyi ichida qochqinga aylangan.

Sog‘liqni saqlash tizimi ham muntazam hujumlar nishonida bo‘lib kelmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JST) hisobotiga ko‘ra, tibbiyot muassasalariga qarshi 2 800 dan ortiq hujum uyushtirilgan. Faqatgina o‘tgan yilning o‘zida kasalxonalar va shifokorlarga qilingan zarbalar soni 20 foizga ortgani gumanitar inqirozning yangi bosqichidan dalolat beradi.

Iqtisodiy front: sanksiyalar va tiklanish xarajatlari

Ukraina iqtisodiyoti 2022-yilda qariyb 30 foizga qisqardi. Jahon banki bahosiga ko‘ra, mamlakatni tiklash uchun zarur mablag‘ 480–500 milliard dollardan oshgan. Energetika infratuzilmasi, sanoat korxonalari va turar-joy fondi jiddiy zarar ko‘rgan.

Rossiya esa keng ko‘lamli sanksiyalar bosimi ostida qolmoqda. G‘arb davlatlari Rossiya Markaziy bankining qariyb 300 milliard dollarlik zaxiralarini muzlatib qo‘ygan. Shunga qaramay, 2023–2024-yillarda Rossiya iqtisodiyoti harbiy buyurtmalar hisobiga o‘sish ko‘rsatdi. Biroq bu “harbiylashtirilgan o‘sish” uzoq muddatli barqarorlikni kafolatlamaydi — inflyatsiya, budjet taqchilligi va texnologik izolyatsiya xavfi ortib bormoqda.

Energiya, oziq-ovqat va NATO kengayishi

Urush Yevropa energiya bozorini tubdan o‘zgartirdi. Rossiya gaziga qaramlik keskin kamaytirildi, suyultirilgan gaz (LNG) importi oshirildi. Qora dengiz don kelishuvi esa qisqa muddatli barqarorlik yaratgan bo‘lsa-da, uning to‘xtashi global oziq-ovqat narxlariga ta’sir ko‘rsatdi.

Geosiyosiy jihatdan eng muhim o‘zgarishlardan biri — NATO kengayishi bo‘ldi. Finlyandiya 2023-yilda, Shvetsiya esa 2024-yilda alyansga qo‘shildi. NATOning sharqiy qanotida qo‘shinlar soni bir necha barobar oshirildi. Moskva bu jarayonni o‘z xavfsizligiga tahdid sifatida baholamoqda, G‘arb esa uni kollektiv mudofaa chorasi deya izohlaydi.

Diplomatiya: muzlagan muzokaralar

Diplomatik maydonda esa murakkab manzara saqlanib qolmoqda. AQSh va Yevropa Ittifoqi yordam paketlari ichki siyosiy bahslarga sabab bo‘lmoqda. 2024-yil aprelida AQSh Kongressi Ukrainaga 60 milliard dollarlik yordam paketini tasdiqlagan bo‘lsa-da, keyingi siyosiy o‘zgarishlar bu jarayonning davomiyligiga ta’sir ko‘rsatmoqda.

Asosiy tugun — Rossiya nazoratidagi hududlar maqomi va Ukrainaning xavfsizlik kafolatlari masalasi. Tomonlar bu masalada prinsipial pozitsiyadan chekinmayapti.

Beshinchi yil manzarasi

To‘rt yil avval boshlangan “maxsus harbiy operatsiya” bugun Yevropaning eng chuqur xavfsizlik inqiroziga aylandi. Front chiziqlari deyarli siljimayapti, biroq har kuni insoniy yo‘qotishlar ortmoqda. Iqtisodiy xarajatlar yuzlab milliard dollar bilan o‘lchanmoqda. Millionlab odamlar uyidan judo bo‘lgan.

Savol esa ochiq qolmoqda: beshinchi yil yakunida tarixchilar bu davrni muzlatilgan front va tugamagan urush sifatida qayd etadimi? Yoki diplomatiya nihoyat qurollardan ustun keladimi?

Hozircha esa Ukraina osmonida portlashlar, siyosiy maydonda esa keskin bayonotlar yangramoqda. Yevropaning bitmagan jarohati hali bitgani yo‘q.