Urushda turish yo‘q: AQSh—Eron mojarolari Markaziy Osiyoga qanday ta’sir qiladi?

Bugun dunyo uchunchi jahon urushi alangasining dastlabki tillarini ko‘ryapti. Rossiya tomonidan boshlangan qonunlardan tashqaridagi urushni Tramp boshliq Qo‘shma Shtatlar rahbariyati yangi bosqichga olib chiqdi. Ayni kunlarda esa, o‘zining dollar nazoratini tan olmay kelayotgan Erondagi mojarolardan AQSh yana bir karra manfaatdor bo‘lish payida turibdi.

 Trampning 25% lik “zarbasi”

AQSh prezidenti Donald Trampning 2026-yil 12-yanvarda eʼlon qilingan Eron bilan savdo qiluvchi mamlakatlarga qoʻshimcha 25% tarif joriy etish toʻgʻrisidagi qarori qabul qilindi. Bu orqali AQSh savdo qoidalarini shunchaki iqtisodiy cheklov emas, balki siyosiy bo‘ysundirish quroliga aylantirmoqda.

Mazkur qadam shunchaki savdoni tartibga solish yoki protektsionistik refleks emas; aksincha, u Vashingtonning xalqaro iqtisodiy qaramlik tarmoqlarini ongli ravishda nazorat qilishga, bozorga kirishni siyosiy sadoqat bilan bog‘lashga va Amerika bozorini global intizom mexanizmi sifatida joylashtirishga urinayotgan tarkibiy o‘zgarishni anglatadi.

Trampning tarif qarori sanksiyalarning huquqiy va diplomatik chegaralaridan tashqariga chiqadigan va uchinchi tomonlarni qamrab oluvchi “ikkilamchi xarajatlar rejimi”ni yaratishga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, nishon nafaqat Eron, balki Eron bilan iqtisodiy hamkorlikdagi barcha ishtirokchilardir. Oddiyroq tushuntirsak, “dushmanimning dushmani mening do‘stim, do‘sti esa dushmanimdir” qabilida ish yuritayotgan AQSh bu vaziyatda ham Eronga bosim qilishga, ham qo‘shimcha daromadga, bir vaqtning o‘zida iqtisodiy gegemonlikni yana qaytarib olishga harakat qilmoqda.

Bu harakatning Eron uchun ahamiyati shundaki, u geoiqtisodiy qamalning yangi bosqichini anglatadi, Tehronning global moliyaviy tizimdan chetlashtirilishini chuqurlashtiradi va rejimning iqtisodiy omon qolish qobiliyatini muntazam ravishda yo‘q qiladi.

Vashington Eronni to‘g‘ridan-to‘g‘ri nishonga olish bilan kifoyalanibgina qolmay, balki u bilan savdo qiladigan davlatlarni qimmat tanlovlar qilishga majburlamoqda. Shu tariqa, Tehron mintaqaviy va global miqyosda o‘rnatishga harakat qilayotgan muqobil savdo tarmoqlari institutsional jihatdan to‘liq shakllanib ulgurmay, yo‘qqa chiqarilmoqda. Tramp ma’muriyati nuqtai nazaridan, bu yondashuv harbiy aralashuvga murojaat qilmasdan rejimni zaiflashtirishning, hatto uni ichkaridan qulatishning eng arzon va eng samarali usulidir.

Shuning uchun vaqt juda muhim. Oq uyning ushbu chorani 2026-yil boshida amalga oshirish to‘g‘risidagi qarori Eronning ichki siyosiy va iqtisodiy zaifligi tarixiy cho‘qqiga chiqqan davrini mo‘ljalga oldi.

 Nega aynan hozir?

1979-yilgi inqilobdan beri eng keng tarqalgan ijtimoiy harakatlar, xavfsizlik apparatlarining tobora kuchayib borayotgan eskirishi, rejim ichidagi parchalanish belgilari va milliy valyuta — rialning nazoratsiz qadrsizlanishi Eron davlatining qonuniyligini jiddiy ravishda buzdi. Tramp ma’muriyati Erondagi bu ichki tartibsizliklarni tashqi moliyaviy blokada bilan sinxronlashtirish orqali rejim nafas olishi mumkin bo‘lgan barcha iqtisodiy kanallarni yopishga intilmoqda.

Odatdagidek, faqat bir frontda urush olib borish bilangina cheklanmaydigan AQSh nafaqat Eron iqtisodiyotini sindirish orqali dollar gegemonligini saqlab qolishga, shu bilan birga ag‘darilganidan so‘ng Vashingtondan boshpana olgan Shoh Rizo Pahlaviyning vorisini hokimiyatga keltirish yo‘li bilan qo‘g‘irchoq rahbar yaratish hamda mintaqadagi asosiy ustunlikka ega chiqib, Rossiya–Xitoy juftligiga qarshi mos tarozi toshi yaratishni ko‘zlagan.

Tramp bu yerda tutgan yo‘l, shuningdek, uning an’anaviy diplomatiyaning sekin va ko‘pincha samarasiz tabiatini chetlab o‘tish istagi bilan bevosita bog‘liq. Xalqaro huquq doirasida ishlaydigan ko‘p tomonlama kelishuvlar, uzoq muzokara jarayonlari va sanksiyalar mexanizmlari o‘rniga, Amerika bozorining global savdodagi markaziy roli bosim vositasiga aylantirilmoqda.

Xabar aniq: dunyodagi eng yirik iste’mol bozori bilan integratsiya endi mustaqil huquq emas, balki Vashington tomonidan belgilangan chegaralar ichida qolgan taqdirdagina beriladigan shartli imtiyozdir. Ushbu doirada ittifoqchilar va raqiblar uchun kulrang zonalar tezda qisqarib bormoqda va ko'p qirrali tashqi siyosat yuritish imkoniyati jiddiy ravishda cheklanmoqda.

O‘zbekiston uchun “Janubiy darvoza” yopiladimi?

Ushbu siyosatning bevosita ta’siri Markaziy Osiyoda ham sezilmoqda. Bir qarashda, bojxona tahdidi Xitoy, Rossiya va Hindiston kabi yirik iqtisodiyotlarga qaratilgan deb o‘ylash mumkin. Ammo, haqiqiy strategik zaiflik hali global savdo tizimiga integratsiyani yakunlamagan va muqobil yo‘llarni izlayotgan Markaziy Osiyo davlatlarida. Tehronning 2025-yil davomida Markaziy Osiyo bilan diplomatik va iqtisodiy aloqalari, o‘zining “Sharqqa nigoh” strategiyasi doirasida, juda muhim ahamiyatga ega.

So‘nggi besh yillikda O‘zbekiston va Eron o‘rtasidagi munosabatlar pragmatik iqtisodiy hamkorlik bosqichiga qadam qo‘ydi. 2021-yildan boshlab ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar “muzlik davri”dan chiqib, faol investitsiyalar bosqichiga o‘tdi. Davlat rahbarlarining o‘zaro tashriflari nafaqat siyosiy deklaratsiyalar, balki aniq raqamlar bilan muhrlandi.

2025-yil yakunlariga ko‘ra, o‘zaro tovar ayirboshlash hajmi qariyb 500 million dollarga yetdi. Bu ko‘rsatkichni yaqin yillarda 1 milliard dollarga yetkazish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” amalga oshirilmoqda. 2023-yilda imzolangan Imtiyozli savdo bitimi (PTA) tufayli bojxona to‘siqlari kamaytirildi, bu esa o‘zbek ip-kalavasi va oziq-ovqat mahsulotlarining Eron bozoriga kirishini osonlashtirdi. Shuningdek, farmatsevtika va qishloq xo‘jaligi texnikasi sohasida o‘nlab qo‘shma korxonalar tashkil etildi.

O‘zbekiston uchun Eron shunchaki bozor emas, balki jahon okeaniga chiquvchi eng qisqa yo‘lak sifatida ko‘rib kelingan. Ikki karra quruqlik bilan o‘ralgan mamlakatimiz uchun Eron portlari strategik ahamiyatga ega bo‘lib, Chobahor porti O‘zbekistonning Hind okeaniga chiqish imkoniyatini beruvchi asosiy nuqtaga aylandi. O‘zbekiston u yerda o‘z terminaliga ega bo‘lish bo‘yicha kelishuvlarga erishgan. Bundan tashqari, O‘zbekiston–Turkmaniston–Eron–O‘mon yo‘nalishi bo‘ylab transport qatnovi jadallashdi. Bugungi kunda mazkur yo‘nalish Rossiya orqali o‘tadigan an’anaviy yo‘llarga muqobil bo‘lib xizmat qilmoqda

Biroq, Trampning 25% lik tarif tahdidi ushbu strategik asosni tubdan buzmoqda. Qozog‘iston va O‘zbekiston bilan ishlab chiqilgan pragmatik hamkorlik modellari ushbu yangi geoiqtisodiy voqelik oldida o‘zining barqarorligini yo‘qotmoqda.

 Tanlov pallasi tobora yaqinlashmoqda

Hozirgi paytda Markaziy Osiyo poytaxtlari uchun asosiy savol tobora dolzarb bo‘lib bormoqda: Eron orqali taqdim etiladigan logistika afzalliklari Qo‘shma Shtatlar bilan savdoda yuzaga keladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita yo‘qotishlarni qoplay oladimi?

Vashington bu masalani ataylab kuchaytirmoqda va Eron bilan savdo qilayotgan har bir ishtirokchini tanlov qilishga majburlamoqda. Shunday qilib, Markaziy Osiyo mamlakatlari Eron bilan iqtisodiy aloqalarni saqlab qolish evaziga Amerika bozorida jazolanish xavfiga duch kelmoqda. Ammo, bu ehtimollikdagi yana bir nozik nuqta shundaki, yuqorida aytilganidek, mavjud tuzum qulasa, ikki karra “qulash” yuz berishi mumkin.

Markaziy Osiyo davlatlari tarixan ko‘p vektorli tashqi siyosat yondashuvi orqali yirik davlatlar o‘rtasida muvozanatni saqlashga erisha olgan aktyorlar bo‘lib kelgan. Moskva, Pekin va Vashington o‘rtasidagi bu nozik muvozanat harakati shu paytgacha mintaqadagi mamlakatlarga nisbatan manyovr qilish maydonini taqdim etgan edi. Biroq, Trampning “siz yoki biz bilan, yoki bizga qarshi” yondashuviga asoslangan qat’iy siyosati bu muvozanat harakatini tobora beqaror qilib qo‘ymoqda.

Eronning mintaqada qo‘shma tranzit havzasini yaratish haqidagi tasavvuri Markaziy Osiyoning iqtisodiy barqarorlik, rejim xavfsizligi va tashqi bosimdan qochish kabi asosiy ustuvorliklariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zid kelishi mumkin.

 Eng yomon ssenariy

Xalqaro darajadagi siyosiy tahlilchilar Erondagi ichki beqarorlik yoki rejim almashinuvi Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston uchun jiddiy iqtisodiy zarbalar olib kelishi mumkinligidan ogohlantirib kelishadi. Agar bu yuz bersa, O‘zbekistonning janubiy portlarga chiquvchi barcha yo‘llari yopiladi, import qilinadigan tovarlar narxining logistika sababli 30-40% ga oshadi. Davlat yana “geosiyosiy qafas”ga tushib, shimoliy va sharqiy yo‘nalishlar — Rossiya va Xitoyga to‘liq qaram bo‘lib qolishi mumkin. Bu esa, ssenariylar ichida eng yomonidir.

Bundan tashqari, Eronning parchalanishi yoki hokimiyat vakuumi radikal guruhlarning faollashishiga zamin yaratadi. Afg‘oniston bilan umumiy chegaraga ega bo‘lgan beqaror Eron Markaziy Osiyo chegaralarida yangi xavfsizlik tahdidlarini ham keltirib chiqaradi. Shuningdek, millionlab qochqinlar oqimi mintaqa iqtisodiyotiga qo‘shimcha bosim o‘tkazishi muqarrar.

Fors o‘lkasi bilan birgalikda boshlangan barcha yirik sanoat loyihalari va energetika kelishuvlari ham, ehtimol, tuzum o‘zgarishi yoxud mamlakatning AQShni tanlashi ortidan to‘xtaydi. O‘zbek eksportchilari Eron bozoridagi o‘rnini yo‘qotadi, bu esa ip-kalava va kimyo sanoatidagi yirik ishlab chiqaruvchilar uchun katta moliyaviy yo‘qotish deganidir.

Eron ichidagi chuqurlashib borayotgan beqarorlik va rejimning hatto o‘z chegaralari ichida ham tartibni saqlash uchun kurashi Tehronning uzoq muddatli ishonchli hamkor sifatidagi imidjiga jiddiy putur yetkazmoqda. Trampning bojxona siyosati Eron Markaziy Osiyo orqali qurishga urinayotgan hayot yo‘lagiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaratilgan bo‘lib, bu yo‘nalishni iqtisodiy jihatdan beqaror qiladi.

Natijada, Eron 2026-yilning birinchi choragiga Amerika sanksiyalari bosimi ostida kirmoqda, bu esa eng yaqin qo‘shnilarining xarajatlarga yo‘naltirilgan sukut saqlashi va ehtiyotkorlik bilan uzoqlashishi ortidan yanada kuchaymoqda. Markaziy Osiyo uchun Eron global bozorlarga xavfsiz kirish eshigi emas, balki Amerika bojxonalarida tranzit to‘lovlari 25% qo‘shimcha boj sifatida undiriladigan qimmat va noaniq o‘lik nuqta bo‘lib xizmat qila boshladi.

Shuning uchun, hozirgi vaziyat va mumkin bo‘lgan ssenariylardan eng haqiqatga yaqini, ayniqsa, AQSh-Markaziy Osiyo munosabatlari juda yaxshi ketayotgan sharoitda, Markaziy Osiyo mamlakatlari Vashington ma’muriyatiga qarshilik ko‘rsatmasligidir. Shu bilan birga, Trampning tariflar bo‘yicha harakati savdoning XXI asrdagi hokimiyat uchun kurashda strategik qurolga aylanganining eng yorqin misollaridan biri sifatida ajralib turadi.

 Nozim Kamilov,

UZ24.uz tahlilchisi.