Tayvan AQShdan umidini uzdi: Mamlakat Xitoyga qarshi hujumga tayyorlanmoqda

AQShning Tayvanga qurol yetkazib berishni vaqtincha to‘xtatgani va Donald Trampning so‘nggi bayonotlari Tayvanda jiddiy muhokamalarga sabab bo‘ldi. Endi mamlakat xavfsizlik masalasida faqat ittifoqchilarga tayanish yetarli emasligini tushundi. Shu sabab Tayvan o‘z raketalarini ishlab chiqarish, yangi harbiy tizimlar yaratish va mustaqil mudofaani kuchaytirishga kirishdi.

Xo‘sh, Tayvan AQShsiz ham Xitoy bosimiga bardosh bera oladimi?

Tayvan raketa zaxirasini keskin oshirmoqda

Tayvan Xitoyning ehtimoliy hujumi yoki dengiz blokadasiga qarshi tayyorgarlikni yangi bosqichga olib chiqdi. Reuters xabariga ko‘ra, mamlakat 2029-yil boshigacha kemalarga qarshi raketalar sonini 1 800 tadan oshirmoqchi.

Bu rejaning muhim qismi AQShda ishlab chiqarilgan 400 ta zamonaviy Harpoon qanotli raketalarini xarid qilish hisoblanadi. Ushbu raketalar 2026-yildan 2029-yil martigacha bosqichma-bosqich yetkazib beriladi. Shu bilan birga, Tayvan o‘zida ishlab chiqariladigan qariyb 1 000 ta Hsiung Feng II va Hsiung Feng III raketalarini ham tayyorlamoqda.

Bu qurollar ko‘chma yer usti qurilmalariga joylashtiriladi. Maqsad Tayvan bo‘g‘ozida Xitoy harbiy kemalari uchun juda xavfli hudud yaratishdir. Tayvan armiyasi Xitoy flotini to‘liq yo‘q qilishni emas, balki hujumning ilk bosqichidayoq katta zarba berib, desant tushirish imkoniyatini izdan chiqarishni ko‘zlamoqda.

Bu strategiya qisman Ukrainaning Rossiya flotiga qarshi dengiz dronlari bilan erishgan natijalari va Eronning kuchli bombardimonlar ostida ham qarshilik ko‘rsata olgan tajribasidan ilhomlangan. Tayvan harbiylari bunday usul bilan urushning ilk kunlaridayoq bosqinchiga katta talafot yetkazishni rejalashtirmoqda.

Iyul oyidan boshlab Tayvanda yangi Qirg‘oqbo‘yi jangovar qo‘mondonligi ham ish boshlaydi. Bu yangi tuzilma raketalar, dronlar va qirg‘oq mudofaasi tizimlarini bir markazdan boshqaradi. Asosiy maqsad ehtimoliy hujumni imkon qadar uzoqroq ushlab turish va ittifoqchi davlatlar yordamga yetib kelishi uchun vaqt yutishdan iborat.

AQSh qurol yetkazib berishni nega to‘xtatdi?

Tayvanning xavotirlariga sabab bo‘layotgan eng muhim omillardan biri AQShning yaqinda qabul qilgan qarori bo‘ldi. Donald Tramp ma’muriyati Tayvanga mo‘ljallangan 14 milliard dollarlik qurol paketini vaqtincha to‘xtatdi.

AQSh dengiz floti kotibi vazifasini bajaruvchi Hung Cao Senatdagi eshituvlarda bu qaror Eron bilan bog‘liq urush sabab qabul qilinganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, AQSh avvalo o‘z armiyasi uchun yetarli qurol zaxirasini saqlab qolishni istayapti. Shu bilan birga, zarurat tug‘ilganda xorijiy harbiy savdolar davom etishi ham ta’kidlangan.

Mutaxassislarning fikricha, bu qaror Patriot PAC-3 raketalari, NASAMS havo mudofaa tizimlari hamda TOW va Javelin tankka qarshi raketalari savdosiga ham ta’sir qilishi mumkin.

Stimson markazi tahlilchilari Will Smith va Michael Cohen hisob-kitoblariga ko‘ra, Eron bilan urushning dastlabki ikki kunidayoq AQSh taxminan 1300 ta Patriot raketasini ishlatgan. Bu mamlakatdagi jami zaxiraning 60 foizigacha qismini tashkil qiladi. Eng qizig‘i, bu miqdor 2025-yildagi ishlab chiqarish sur’atlari bo‘yicha ikki yildan ortiq ishlab chiqarishga teng.

Mutaxassislar Patriot va boshqa raketa zaxiralarini tiklash uchun kamida ikki-uch yil kerak bo‘lishini aytmoqda. Bu esa G‘arbiy Tinch okeanida ehtimoliy mojaro yuzaga keladigan bo‘lsa, AQSh uchun xavfli davrni yuzaga keltirishi mumkin.

Donald Tramp ham yaqinda bergan intervyusida AQShning 9500 kilometr uzoqlikdagi urushga aralashishini istamasligini bildirib, Tayvan va Xitoy vaziyatni yumshatishi kerakligini aytdi. U hatto Tayvanga qurol sotishga ruxsat berishi ham, bermasligi ham mumkinligini aytib, Tayvanni AQSh uchun juda yaxshi muzokara vositasi deb atadi.

AQSh va Xitoy qarama-qarshi signal bermoqda

AQShdan turlicha bayonotlar yangrayotgan bir paytda, Xitoyning pozitsiyasi o‘zgarmayapti. Xitoy rahbari Si Szinpin may oyida Tayvan mustaqilligi va bo‘g‘ozdagi tinchlik “olov bilan suv kabi bir-biriga zid” ekanini aytdi.

AQSh davlat kotibi Marko Rubio esa Senatdagi eshituvda Vashingtonning Tayvan bo‘yicha siyosati o‘zgarmaganini ta’kidladi. Uning aytishicha, AQSh hozirgi vaziyat saqlanib qolishini istaydi va bu siyosat davom ettiriladi.

Tayvan prezidenti Lay Sinde esa Xitoy orolni kuch bilan egallash niyatidan voz kechmaganini aytib, AQShning qurol savdosi va xavfsizlik sohasidagi hamkorligi mintaqadagi tinchlik va barqarorlik uchun muhim ekanini ta’kidladi.

Ammo AQShning qurol savdosini to‘xtatishi xalqaro maydonda turli savollarni keltirib chiqarmoqda. Chunki Tayvanga qurol yetkazib berish yillar davomida AQShning orolni qo‘llab-quvvatlashini namoyish etadigan asosiy vositalardan biri bo‘lib kelgan.

Tayvan endi o‘z kuchiga ko‘proq tayanmoqda

AQSh yordamining noaniqlashuvi fonida Tayvan mudofaa strategiyasini o‘zgartirmoqda. Endi mamlakat mahalliy raketalar ishlab chiqarish, uzoq masofaga zarba beruvchi qurollar yaratish va mudofaa sanoatini rivojlantirishga katta mablag‘ ajratmoqda.

Tayvan rahbariyati faqat AQSh aralashuviga tayanish xavfli ekanini tushunib yetgan. Shu sabab mamlakat Xitoy uchun ehtimoliy hujum narxini imkon qadar qimmatlashtirishga urinmoqda. Bunda o‘zida ishlab chiqarilgan raketalar, o‘q-dorilar va assimetrik urush usullari asosiy rol o‘ynaydi.

Biroq bu yo‘lda ham muammolar kam emas. Global Taiwan Institute tahlilchisi Jon Dotsonning aytishicha, AQShning muhim qurol savdolarini vaqtincha to‘xtatishi Tayvanga yetkazib berish muddatlari bo‘yicha noaniqliklarni kuchaytirmoqda.

Yana bir muammo shundaki, Xitoyning diplomatik bosimi tufayli AQShdan boshqa yirik qurol ishlab chiqaruvchi davlatlar Tayvanga mudofaa tizimlarini sotishga deyarli rozi bo‘lmayapti. Shu sabab Tayvan uchun AQSh amalda yagona yirik qurol yetkazib beruvchi davlat bo‘lib qolmoqda.

Ichki siyosiy vaziyat ham jarayonni murakkablashtirmoqda. Muxolifat nazoratidagi parlament hukumat taklif qilgan 40 milliard dollarlik maxsus mudofaa byudjetini bir necha bor bloklagan. Natijada ayrim muhim mudofaa loyihalari va assimetrik tizimlarni moliyalashtirish kechikmoqda.

Shunga qaramay, Tayvan rahbariyati kelajakdagi xavfsizlik xorijdan keladigan qurollar soniga emas, balki mamlakatning uzoq davom etadigan bosim va ehtimoliy hujumlarga o‘z kuchi bilan bardosh bera olish qobiliyatiga bog‘liq bo‘lishini ta’kidlamoqda.