“Endi chetdan xohlaganingizcha avtomobil olib kirasiz”: Bojxona shartlariga o‘zgartirishlar kiritildi

O‘zbekistonda tashqi iqtisodiy faoliyat va tadbirkorlik muhitini liberallashtirish doirasida xorijdan transport vositalari hamda maxsus texnikalarni olib kirish tartibi sezilarli darajada soddalashtirildi. Mamlakat avtomobil bozorida uzoq vaqt davomida amal qilib kelgan asosiy cheklovlardan biri rasman bekor qilindi.

Avtomobillar importidagi “bitta transport vositasi” cheklovi olib tashlandi

Amaldagi tartibga ko‘ra, jismoniy va yuridik shaxslar xorijdan transport vositasi import qilganda, ularga bir kalendar yili davomida faqat bitta avtomobil uchun muvofiqlik sertifikati berilar edi. Davlat bojxona qo‘mitasining ma’lum qilishicha, endilikda ushbu cheklovchi norma butunlay bekor qilindi.

Mazkur o‘zgarish O‘zbekiston Prezidentining “Qurilish sohasida natijaga asoslangan boshqaruvni joriy etish hamda sohada davlat xizmatlarini soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni asosida hayotga tatbiq etildi. Mazkur hujjat bilan Hukumatning 2017-yil 25-apreldagi 237-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Muomalaga chiqarilayotgan g‘ildirakli transport vositalarining xavfsizligi to‘g‘risidagi umumiy texnik reglament”ga tegishli o‘zgartirish kiritildi. Ushbu o‘zgartirish natijasida reglament tarkibidagi muvofiqlik sertifikatini “bir kalendar yil davomida bir martadan ko‘p emas” shaklida rasmiylashtirishga oid talab butunlay chiqarib tashlandi.

Maxsus texnikalar importi uchun bojxona bojlaridan ozod etish imtiyozi

Prezidentning ushbu farmoni nafaqat avtomobil bozorini, balki qurilish industriyasini ham qamrab olgan bo‘lib, sohaga qator qo‘shimcha qulayliklar taqdim etmoqda. Yangi tartibga muvofiq, mamlakatimizda ishlab chiqarilmaydigan, biroq qurilish jarayonlari uchun zarur bo‘lgan maxsus texnikalar, shuningdek, laboratoriya va instrumental ko‘rik asbob-uskunalarini tashqaridan olib kirish rag‘batlantiriladi.

Belgilangan normaga ko‘ra, ushbu toifadagi texnika va uskunalar importi 2029-yilning 1-iyuliga qadar bojxona bojlaridan to‘liq ozod qilinadi. Vazirlar Mahkamasi zimmasiga mazkur bojxona imtiyozi tatbiq etiladigan aniq texnikalar va asbob-uskunalar ro‘yxatini bir oy muddat ichida shakllantirish hamda tasdiqlash vazifasi yuklatildi.

Qo‘shni davlatlardagi holat

O‘zbekiston o‘zining avtoimport siyosatini liberallashtirish va cheklovlarni yumshatish yo‘lidan borayotgan bir paytda, mintaqadagi qo‘shni davlatlar tubdan qarama-qarshi strategiyani tanlamoqda. Rasmiy hujjatlar, bojxona ma’lumotlari hamda mustaqil moliyaviy tahlilchilarning 2024–2026-yillarga oid ko‘rsatkichlari qo‘shni respublikalarda bozor eshiklari tobora yopilayotganini ko‘rsatadi.

Qozog‘iston: Erkinlashtirishdan proteksionizmga keskin burilish

O‘zbekistonda import to‘siqlari olib tashlanayotgan bir davrda, Qozog‘istonda xorijdan avtomobil olib kirish qoidalari izchil ravishda qattiqlashtirilmoqda. Garchi mamlakatda 2020-yildan buyon barcha transport vositalari uchun bojxona boji 15 foiz darajasida o‘zgarmasdan kelayotgan bo‘lsa-da, so‘nggi ikki yil ichida bozor muhiti jiddiy o‘zgarishlarga yuz tutdi. Qozog‘iston avtomobil bozori 2024-yilda 205 mingta yangi transport vositasini ro‘yxatga olish bo‘yicha tarixiy rekordni qayd etgan edi. Ushbu o‘sish tendensiyasi 2025-yilning dastlabki to‘qqiz oyida ham davom etib, bozor hajmi yillik hisobda 17,9 foizga kengaydi.

Biroq, bozordagi bunday jonlanish hukumatni erkin savdoga emas, balki qat’iy tartibga solish siyosatiga undadi. Xususan, 2026-yilning 1-yanvaridan boshlab mamlakatda maxsus “180 kunlik qoida” kuchga kirdi. Unga ko‘ra, ishlab chiqarilgan muddatidan boshlab olti oydan kam vaqt o‘tgan avtomobillarni rasmiy ishlab chiqaruvchining ruxsatisiz qayta eksport qilish taqiqlandi. Bu chora hududdagi norasmiy qayta eksport sxemalariga chek qo‘ydi.

Shu bilan birga, ekologik transport vositalari uchun berilgan soliq imtiyozlari ham keskin qisqartirildi. Avvalroq 15 mingta elektromobil uchun bojxona boji va qo‘shilgan qiymat solig‘idan (QQS) ozod qilish bo‘yicha belgilangan kvota, rasmiy muddat hisoblangan 31-dekabrni kutmasdan, 2025-yilning 15-oktabridayoq to‘lib bo‘ldi. Shu sababli, mazkur sanadan e’tiboran barcha elektromobillar importiga 12 foizlik QQS joriy etildi. Checkpoint sifatida, 2026-yil 1-yanvardan boshlab esa barcha toifadagi avtomobillar uchun QQS stavkasi 16 foizgacha ko‘tarildi.

Sertifikatlash tizimida ham yangi ma’muriy to‘siqlar o‘rnatildi. Uch yoshdan kichik bo‘lgan avtomobillarni tijorat maqsadida olib kiruvchi mustaqil importyorlar endilikda Butun avtomobil turi tasdiqlash (OTTC) standartidan o‘tishga majbur. Mazkur jarayon ishlab chiqaruvchining rasmiy ruxsatnomasini, mukammal muhandislik hujjatlarini taqdim etishni hamda sinovlarni faqat Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEAI) tomonidan akkreditatsiyadan o‘tkazilgan laboratoriyalarda bajarishni talab qiladi.

Bu kabi choralar 2026-yilda Qozog‘iston avtomobil bozorida tartibsiz, ya’ni “kulrang” import davri yakunlanayotganidan dalolat beradi. Endilikda mustaqil importyorlar o‘rnini yirik korporativ o‘yinchilar egallamoqda, hukumat esa norasmiy savdoni jilovlash uchun soliq va ma’muriy bosimni oshirmoqda. Bu siyosat mahalliy sanoatni ham rag‘batlantirmoqda: 2025-yilda ro‘yxatga olingan jami avtomobillarning 64 foizi aynan Qozog‘istonning o‘zida yig‘ilgan transport vositalaridir. Shuningdek, 2025-yilning dastlabki to‘qqiz oylik tahliliga ko‘ra, Xitoy brendlari mamlakat bozorining 34,5 foiz qismini egallashga ulgurdi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Qozog‘iston O‘zbekiston yuritayotgan ochiqlik siyosatining mutlaqo aksi o‘laroq, ochiq bozordan himoyachilik, ya’ni proteksionizm modeliga o‘tmoqda va ikki davlat bitta mintaqada ikki xil strategiyani sinovdan o‘tkazmoqda.

Qirg‘iziston: “Re-eksport orolchasi” modelining qulashi

Qirg‘iziston Respublikasi O‘zbekiston va Qozog‘iston kabi o‘zining shaxsiy avtomobil sanoatini yaratishga e’tibor qaratmadi. Aksincha, mamlakat yaqin yillargacha xorijiy avtomobillarni tranzit yo‘li bilan o‘tkazish va Rossiya Federatsiyasidagi yuqori bojxona to‘lovlaridan aylanib o‘tish bo‘yicha o‘ziga xos vositachilik markaziga aylangan edi.

Bu strategiya natijasida 2023-yilda Qirg‘izistonga 79 ming dona avtomobil import qilindi va bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 40 barobardan ziyodroq o‘sishni anglatardi. Mamlakatning 7,2 million kishilik aholisi uchun bu hajm ichki ehtiyojdan ancha yuqori edi. Buning boisi shundaki, 2023-yilda Qirg‘iziston Rossiya bozoriga avtomobil yetkazib beruvchi ikkinchi yirik davlatga aylandi va Rossiyaning umumiy avtoimportida qariyb 8 foizlik ulushga ega bo‘ldi.

Mazkur tizim YEAI doirasidagi bojxona bo‘shliqlariga tayanib ishlardi. Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Armaniston va Belarus a’zo bo‘lgan ushbu ittifoq yagona bojxona hududini tashkil etadi. Qirg‘iziston hududida bojdan o‘tkazilgan har qanday mashina ittifoqning boshqa a’zolari hududida erkin harakatlanishi mumkin edi. Mamlakatda utilizatsiya to‘lovining yo‘qligi re-eksportchilarga katta imkoniyat berdi: ular mashinalarni Bishkekda arzon narxda rasmiylashtirib, Rossiyaning yirik bozorlariga yo‘naltirishdi.

Biroq, ushbu iqtisodiy imtiyoz 2024-yildan boshlab barham topdi. 2024-yilning aprel oyida Rossiya hukumati ittifoq mamlakatlari orqali kirib keladigan avtomobillar uchun qo‘shimcha utilizatsiya to‘lovini joriy etdi. Bu qaror Qirg‘iziston tranzitiga qaqshatqich zarba berdi va 2025-yilning yanvar oyiga kelib, mamlakatning Rossiya importidagi ulushi 8 foizdan 2 foizga ham yetmaydigan darajaga tushib ketdi.

Vaziyatni tartibga solish maqsadida Qirg‘iziston hukumati ichki nazoratni kuchaytirishga majbur bo‘ldi. 2025-yilning 1-aprelidan 30-sentabriga qadar o‘tkazilgan qonuniylashtirish dasturi doirasida xorijiy davlat raqamlariga ega bo‘lgan 26 ming 648 ta avtomobil rasmiy ro‘yxatga olindi. Ammo 2024-yilning 31-dekabridan keyin mamlakatga olib kirilgan transport vositalariga ushbu yengillik tatbiq etilmadi. Bunday mashinalarning egalari transport vositalarini qayta eksport qilish, qismlarga ajratish yoki butunlay utillashtirish majburiyati qarshisida qoldi.

Bu jarayon shuni ko‘rsatadiki, Qirg‘iziston tashqi siyosiy va iqtisodiy muhitga o‘ta bog‘liq bo‘lgan vaqtinchalik modelni tanlab, yakunda zaif holatga tushib qoldi. O‘zbekiston esa, aksincha, mustaqil ichki bozor infratuzilmasini qurishga e’tibor qaratmoqda, bu esa uzoq muddatli istiqbolda ancha barqaror yondashuv hisoblanadi.

Tojikiston: Qattiqlashish va yosh cheklovlari

Tojikiston Respublikasi Markaziy Osiyo mintaqasida avtoimport sohasida eng keskin mezonlarni qo‘llayotgan davlat sifatida e’tiborga molik. Mamlakat hukumati bozor hajmini kengaytirish emas, balki qat’iy ma’muriy va ekologik cheklovlar o‘rnatish yo‘lini tanlagan.

Xususan, Tojikiston hukumati 2023-yilning 2-avgustida qabul qilgan 355-sonli qarorga asosan, 2013-yilga qadar ishlab chiqarilgan barcha turdagi transport vositalarini mamlakatga olib kirishni butunlay taqiqladi. Ushbu taqiq yengil avtomobillar, yuk mashinalari va maxsus texnikalarning barcha toifalariga birdek tegishlidir. Hukumat ushbu keskin qadamni ekologik vaziyatni yaxshilash, havo ifloslanishining asosiy manbai bo‘lgan eski avtomobillar oqimini kamaytirish hamda eskirgan akkumulyatorlar, shinalar va konditsionerlar kabi chiqindilar hajmini jilovlash istagi bilan izohladi.

Shu bilan birga, mamlakatdagi soliq yuki ham mintaqadagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib qolmoqda. Mustaqil moliyaviy tahlillarga ko‘ra, Tojikistonda avtomobil importi uchun qo‘shilgan qiymat solig‘i 18 foizni, bojxona bojlari esa avtomobilning umumiy qiymatidan 20 foizdan 30 foizgacha bo‘lgan miqdorni tashkil etadi. Taqqoslash uchun keltirilsa, O‘zbekiston va Qozog‘istonda yangi avtomobillar uchun boj stavkasi 15 foiz darajasida belgilangan.

Garchi Tojikiston hukumati 2024-yil 28-avgustda tasdiqlangan va 2025-yilda qayta yangilangan bojxona tariflari qoidalariga binoan, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) mamlakatlaridan keltiriladigan mahsulotlar uchun nol stavkali erkin savdo rejimini hamda ikki tomonlama shartnomasi bor davlatlar uchun qator imtiyozlarni saqlab qolgan bo‘lsa-da, bu yengilliklar umumiy import tartibining murakkabligini o‘zgartira olmaydi.

Xulosa qilganda, Tojikiston hukumati xorijdan avtomobil olib kirish qoidalarini erkinlashtirish niyatida emas. Aksincha, davlat ekologik talablarni bozorni boshqarish va importni cheklash quroliga aylantirgan. Bu siyosat qisqa muddat ichida bozor faolligini pasaytirsa-da, mamlakatdagi umumiy avtoparkning yoshini yangilash va sifatini oshirishga xizmat qilishi ko‘zda tutilgan.

O‘zbekistonga avtomobil importi

Joriy yilning dastlabki to‘rt oyida ekologik toza transport vositalari importida eng yuqori va aniq ko‘rsatkichlar qayd etildi. O‘zbekiston Bojxona qo‘mitasining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–aprel oylari davomida mamlakatga jami 23 ming 79 ta elektromobil olib kirilgan.

Ushbu davrda import qilingan elektr transport vositalarining umumiy moliyaviy qiymati 309,3 million dollarni tashkil etdi. Bu raqamlar asosida hisoblanganda, mamlakatga olib kirilayotgan bitta elektromobilning o‘rtacha qiymati taxminan 13 ming 400 dollarga to‘g‘ri kelmoqda. Mazkur ko‘rsatkich iqtisodiy o‘sish sur’atini yaqqol namoyon etadi, chunki 2025-yilning mos davrida respublikaga atigi 88,5 million dollar qiymatga ega bo‘lgan 5 mil 863 ta elektromobil import qilingan edi. Binobarin, joriy yilning dastlabki to‘rt oyidagi ko‘rsatkich o‘tgan yilning shu davriga nisbatan deyarli 4 barobar yuqoridir.

Barcha turdagi yo‘lovchi avtomobillari

Elektromobillar bilan bir qatorda, an’anaviy va gibrid dvigatelli yengil transport vositalarining umumiy importida ham katta ijobiy siljish kuzatilmoqda. Xususan, 2026-yilning yanvar–mart oylari, ya’ni birinchi chorak yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonga olib kirilgan barcha turdagi yo‘lovchi avtomobillarining umumiy qiymati 369,8 million dollarga yetdi. Bu ko‘rsatkich 2025-yilning birinchi choragidagi 115,3 million dollarlik natijadan 3,2 barobarga yoki 220,5 foizga ko‘p.

Ushbu davrning yanvar–fevral oylari bo‘yicha taqdim etilgan yanada batafsil statistikasi import tarkibini aniq ko‘rsatib beradi. 2026-yilning dastlabki ikki oyida respublikaga jami 13 ming 935 ta yo‘lovchi avtomobili olib kirilgan bo‘lib, ular dvigatel turlariga ko‘ra quyidagicha taqsimlanadi:

• Elektromobillar: 158,7 million dollar qiymatdagi 9 ming 698 ta transport vositasi;
• Benzinli avtomobillar: 55,95 million dollar qiymatdagi 2 minh 988 ta transport vositasi;
• Gibrid avtomobillar: 41,2 million dollar qiymatdagi 1 ming 249 ta transport vositasi.

Ushbu ma’lumotlar ichida gibrid dvigatelli avtomobillar importi alohida ajralib turadi. Mazkur toifadagi mashinalarning olib kirilish hajmi o‘tgan yilning mos davri bilan qiyoslanganda 1678 foizlik misli ko‘rilmagan o‘sishni qayd etdi.