Soʻzga baxsh etilgan umr

O‘zbek adabiyotshunosligi, badiiy tarjima maktabi va milliy nasrimizning yirik chinorlaridan biri, O‘zbekiston Qahramoni Ibrohim G‘afurovning ijodiy yo‘li va faoliyati adabiyotimizda alohida, yorqin sahifani tashkil etadi. Uning qalamiga mansub asarlar va qilgan tarjimalari nafaqat milliy adabiyotimiz xazinasini boyitdi, balki o‘zbek kitobxonlarining intellektual salohiyatini ham yangi bosqichga ko‘tardi. 

Ibrohim G‘afurov 1937-yil 27-dekabrda Toshkent shahrining ko‘hna mahallalaridan birida, ziyoli va hunarmandlar oilasida tavallud topdi. Uning bolaligi va o‘smirligi og‘ir urush va urushdan keyingi davrlarga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa-da, qalbida kitobga, ilmga bo‘lgan o‘chmas muhabbat erta uyg‘ondi. 

Bo‘lajak adib 1956—1961-yillarda O‘rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)ning filologiya fakultetida tahsil oldi.

O‘sha davrning kuchli ilmiy-adabiy muhiti, zabardast ustozlar qatorida saboq olishi uning badiiy didi va tahliliy ko‘nikmalarini shakllantirdi. Universitetni tamomlagach, u o‘z hayotini matbuot va nashriyot sohasiga bag‘ishladi, qator yillar davomida nufuzli adabiy nashrlar va tahririyatlarda samarali mehnat qildi. 

Adabiy tanqid va nasrdagi yangi “to‘lqinlar”

Ibrohim G‘afurov adabiyot maydoniga dastlab yetuk adabiyotshunos va o‘tkir tanqidchi sifatida kirib keldi. 1960-yillarning boshlaridan e’tiboran uning maqolalari o‘quvchilar va mutaxassislar e’tiborini torta boshlaydi. 

1964-yilda nashr etilgan “Go‘zallikning olmos qirralari” kitobi o‘zbek tanqidchiligiga shablonlardan xoli, badiiy asarni ruhiy va falsafiy mezonlar asosida baholovchi yangi tahlil maktabi kirib kelganidan darak berdi. Vaqt o‘tishi bilan yozuvchining “Unutilmagan bog‘” (1968), “Joziba” (1970), “Yonar so‘z” (1973), “Yam-yashil daraxt” (1976), “Yurak — alanga” (1980), “Lirika va zamondosh” (1983), “She’riyat — izlanish demak” (1984), “O‘ttiz yil izhori” (1987) kabi ko‘plab kitoblari dunyo yuzini ko‘rdi. 

Ibrohim G‘afurov o‘zbek nasrida “mansuralar” (sochma she’rlar) janrini eng yuksak darajaga olib chiqqan ijodkor hisoblanadi. Uning mansuralarida she’riyatning ritmik jozibasi bilan nasrning salmog‘i uyg‘unlashib, inson his-tuyg‘ularining eng nozik torlarini chertadi. Adibning “Til erkinligi” (1998) va “Hayo — xaloskor” (2006) nomli falsafiy esselar va mansuralar to‘plami adabiyotimizdagi nodir hodisa bo‘lib qoldi. Ularda jamiyatni inqirozdan, qalbni esa yemirilishdan asrab qoluvchi kuchlar samimiy va teran ifoda etiladi. 

Tarjimonlik faoliyati 

Jahon adabiyotining yuksak va o‘ta murakkab cho‘qqilarini zabt etish, ularni o‘zbek tilida asliday jaranglatish favqulodda iste’dodni talab etardi. U rus nasrining dahosi, psixologik romanlar ustasi Fyodor Dostoyevskiyning butun boshli ijodini o‘zbek kitobxoniga hadya etdi. Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo”, “Telba”, “Qimorboz”, “Iblislar”, “Aka-uka Karamazovlar” hamda “O‘smir” romanlarini tarjima qildi.

Dostoyevskiy asarlaridagi ruhiy iztiroblar, isyon, gunoh va tavba motivlari o‘zbek tilida shu qadar ta’sirchan ifoda etildiki, go‘yo bu qahramonlar aslida ham o‘zbek tilida gaplashgandek tasavvur uyg‘otadi.

Uning tarjima maktabi qamrovi nihoyatda keng. Ibrohim G‘afurov kolumbiyalik mashhur yozuvchi Gabriel Garsiya Markesning “Buzrukning kuzi” (El otoño del patriarca) romanini, Ernest Xemingueyning “Alvido qurol”, “Chol va dengiz”asarlarini, Gi de Mopassan hikoyalarini, shuningdek, Sharq va G‘arb mutafakkirlarining qator sara asarlarini tilimizga o‘girdi.

Adibning yana bir buyuk xizmati, shubhasiz, nemis faylasufi Fridrix Nitshening mashhur “Zardusht tavallosi” (Also sprach Zarathustra) asarini o‘zbek tiliga tarjima qilganidir. Yevropa falsafiy fikrining bu murakkab romanini o‘zbek tilida “so‘zlatib”, o‘zbek adabiy tilining imkoniyatlari naqadar cheksiz, falsafiy va ilmiy atamalarga boy ekanligini amalda isbotlab berdi.

E’tirof va ehtirom

Ustoz Ibrohim G‘afurovning serqirra va samarali ijodi davlatimiz hamda xalqimiz tomonidan munosib baholangan. U ko‘plab adabiy mukofotlar, jumladan Beruniy nomidagi Davlat mukofoti sohibi hisoblanadi.

Uning xizmatlari inobatga olinib, “O‘zbekiston Respublikasi san’at arbobi" faxriy unvoni, “El-yurt hurmati” va “Mehnat shuhrati” ordenlari bilan taqdirlangan. 2021-yilda esa adibga O‘zbekiston Respublikasining oliy mukofoti — “O‘zbekiston Qahramoni” unvoni berilib, Oltin yulduz medali topshirildi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Ibrohim G‘afurov umrini so‘z xizmatiga, o‘zbek tili va milliy ma’naviyatimiz rivojiga baxshida etgan ulug‘ zotdir. Uning faoliyati faqat bugungi kun o‘quvchilari uchun emas, balki kelajak avlodlar uchun ham yuksak badiiy tafakkur hamda o‘zlikni anglash maktabi bo‘lib qolaveradi.

Ibrohim G‘afurov 2026-yil 6-iyunda vafot etdi.