Suv diplomatiyasi Markaziy Osiyo va dunyo taqdirini qanday hal qilmoqda?

Hozirda neft va gaz ortga chekinib, chuchuk suv eng qimmat strategik resursga aylanmoqda. Shunday vaziyatda nima uchun Markaziy Osiyo global suv inqirozining markaziga tushib qoldi va bu yoʻnalishda murosaga erishish uchun nima qilish kerak?

Insoniyat tarixi davomida hududlar, oltin, neft va siyosiy ta’sir uchun son-sanoqsiz urushlar olib borilgan. XXI asrga kelib esa mutlaqo yangi va eng muhim boʻlgan resurs – chuchuk suv uchun kurash davri boshlandi. Harorati tobora koʻtarilayotgan, muzliklari eriyotgan, chorvachiligi va sanoati kengayayotgan hamda aholisi keskin koʻpayayotgan sayyoramizda suv tanqisligi nafaqat ekologik va iqtisodiy, balki geosiyosiy muammolardan biriga aylandi.

Aynan shu nuqtada zamonaviy xalqaro munosabatlarning oʻta nozik va strategik yoʻnalishi – “suv diplomatiyasi” sahnaga chiqmoqda.

Suv diplomatiyasi nima va u qanday ishlaydi?

Suv diplomatiyasi – bu bir necha davlatlar oʻrtasida transchegaraviy suv resurslaridan (daryolar, koʻllar va yer osti suv havzalari) tinch, adolatli va barqaror foydalanishni ta’minlashga qaratilgan muzokaralar, xalqaro shartnomalar hamda koʻp tomonlama hamkorlik mexanizmidir.

Odatda, daryoning yuqori oqimida (boshlanish nuqtasida) joylashgan mamlakatlar suvni birinchi navbatda energiya manbayi sifatida koʻradi: ular toʻgʻonlar va gidroelektr stansiyalari qurish orqali elektr energiyasi ishlab chiqarishni hamda energetik mustaqillikka erishishni istashadi. Quyi oqimdagi davlatlar uchun esa daryo – toʻgʻridan-toʻgʻri hayot va qishloq xoʻjaligi manbayidir, ular ekin maydonlarini sugʻorish, chorvani boqish hamda aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash uchun barqaror va doimiy suv oqimiga muhtoj. Mana shu bir-biriga qarama-qarshi ikki xil manfaat oʻrtasida oqilona muvozanatni topish suv diplomatiyasining bosh vazifasidir.

Dunyo xaritasidagi nuqtalar Nil toʻgʻonidan Mekong va Dajlagacha

Dunyoda 300 ga yaqin transchegaraviy daryolar va ularning havzalari mavjud boʻlib, ular quruqlikning deyarli yarmini egallaydi. Suv uchun kelishmovchiliklar va muzokaralar dunyoning turli mintaqalarida turlicha koʻrinish olgan:

1. Nil daryosi va Efiopiya-Misr munosabatlari. Efiopiyaning Moviy Nil daryosida “Buyuk Efiopiya Renessans toʻgʻoni”ni (GERD) qurishi ortidan Misr hamda Sudan bilan munosabatlari keskin taranglashdi. Ichimlik va sugʻorish suvi ehtiyojining 90 foizdan ortigʻini Nilga bogʻlagan Misr uchun toʻgʻon sababli suv oqimining kamayishi hayot-mamot masalasidir. Efiopiya esa mamlakatni elektrlashtirish va qoʻshnilarga energiya sotish huquqini talab qilmoqda.

2. Dajla va Furot mojarosi. Turkiya Janubi-sharqiy Anatoliya loyihasi (GAP) doirasida daryolarda oʻnlab toʻgʻon va GESlar qurdi. Natijada quyi oqimda joylashgan Suriya va Iroqda daryo suvi sathi keskin kamayib, millionlab gektar hosildor yerlarning shoʻrlanishi hamda qurishiga olib keldi.

3. Mekong daryosi va Xitoy ta’siri. Xitoy Mekong daryosining yuqori qismida ketma-ket yirik gidroelektr stansiyalari va toʻgʻonlar barpo etdi. Quyi oqimdagi Laos, Tailand, Kambodja va Vyetnam kabi mamlakatlar bu holat daryoning tabiiy ekotizimiga, baliqchilik va qishloq xoʻjaligiga ogʻir zarba berayotganini ta’kidlamoqda.

4. Hind daryosi shartnomasi. Hindiston va Pokiston oʻrtasidagi doimiy siyosiy va harbiy keskinliklarga qaramay, 1960-yilda Jahon banki koʻmagida “Hind suvlari shartnomasi” imzolangan. Ammo, 2025-yil aprelida Pahalgam terror hujumidan keyin Hindiston shartnomani toʻxtatib qoʻyganini (abeyance) eʼlon qildi va Pokiston terrorizmni toʻxtatmaguncha qayta tiklamasligini bildirdi. Pokiston buni noqonuniy deb hisoblaydi va shartnoma hali ham amalda deb taʼkidlaydi.

Markaziy Osiyoda Orol dengizi havzasidagi muvozanat

Markaziy Osiyo – dunyodagi suv diplomatiyasi eng faol va oʻta nozik shakllangan mintaqalardan biridir. Bu yerda hayot manbayi boʻlgan ikki yirik transchegaraviy daryo – Amudaryo va Sirdaryo havzasi mintaqadagi muhim suv resurslari hisoblanadi.

Sobiq Ittifoq davrida Markaziy Osiyoda oʻziga xos va yaxlit suv-energetika almashinuv tizimi mavjud edi. Yuqori oqimda joylashgan Tojikiston va Qirgʻiziston bahor hamda yoz oylarida suvni toʻgʻonlarda toʻplab, quyi oqimdagi Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Turkmanistonga qishloq xoʻjaligi va sugʻorish uchun chiqarib berardi. Evaziga quyi oqim mamlakatlari qishda yuqori oqimga gaz, koʻmir va elektr energiyasi yetkazib berardi. Bu orqali yuqori oqim mamlakatlari qishda isinish va elektr olish uchun toʻgʻonlardagi suvni nazoratsiz oqizib yuborishga ehtiyoj sezmasdi.

Biroq, mustaqillik yillarida ushbu yaxlit tizim izdan chiqdi va har bir mamlakat oʻz milliy manfaatlarini birinchi oʻringa qoʻya boshladi. Yuqori oqim mamlakatlari (Tojikistonning Rogʻun GES va Qirgʻizistonning Qambarota GES loyihalari) energetika mustaqilligiga erishishni maqsad qilgan boʻlsa, quyi oqim mamlakatlari qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat xavfsizligini saqlab qolish uchun kurashdi.

Yangi davr, mintaqaviy hamkorlik va yangi tahdidlar

Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston va mintaqaning boshqa davlatlari oʻrtasida ochiq va konstruktiv muloqot muhiti qayta tiklandi. Birgalikda gidroenergetika loyihalariga sarmoya kiritish va suv resurslarini raqamli texnologiyalar orqali nazorat qilish boʻyicha muhim bitimlar tuzildi. Biroq, mintaqa suv xavfsizligi oldida bir qancha jiddiy va obyektiv chaqiriqlar paydo boʻlmoqda:

• Iqlim oʻzgarishi va muzliklarning qisqarishi. Markaziy Osiyodagi daryolarni suv bilan ta’minlovchi Tyan-Shan va Pomir togʻlaridagi muzliklar shiddat bilan erimoqda. Mutaxassislarning ogohlantirishicha, yaqin yillarda daryolarda suv koʻpaygandek tuyulishi mumkin, ammo muzliklar zaxirasi tugashi bilan daryolar sersuvligi keskin va qaytmas darajada tushib ketadi.

• Afgʻonistondagi “Qoʻshtepa” kanali omili. Afgʻoniston shimolida “Tolibon” muvaqqat hukumati tomonidan qurilayotgan ushbu ulkan kanal Amudaryo suvidan yiliga milliardlab kubometr suvni burib olishni nazarda tutadi. Afgʻoniston Markaziy Osiyo davlatlari bilan suv taqsimoti boʻyicha hech qanday xalqaro bitimlarga ega emasligi sababli, u bilan muloqot olib borish va uni umumiy suv diplomatiyasi doirasiga jalb etish oʻta murakkab hamda dolzarb vazifaga aylanmoqda.

“Virtual suv” va suvni tejash strategiyasi

Suv diplomatiyasi faqat daryolar oqimini tartibga solish yoki toʻgʻonlar ustida bahslashish bilan cheklanmaydi. Zamonaviy iqtisodiyotda “Virtual suv” (Virtual Water) konsepti tobora muhim oʻrin tutmoqda.

Virtual suv – bu biror mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflanadigan yashirin suv miqdoridir:

• 1 kg bugʻdoy yetishtirish uchun ~1,300 litr suv ketadi;

• 1 kg mol goʻshti uchun ~15,000 litr suv sarflanadi;

• 1 dona oddiy paxta futbolka tayyorlash uchun ~2,700 litr suv talab etiladi.

Bu degani, biror mamlakat koʻp suv talab qiladigan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini oʻzida yetishtirmasdan, tashqaridan import qilsa, u faktik jihatdan oʻzining milliardlab kubometr chuchuk suv resurslarini tejab qoladi. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun paxta va sholi maydonlarini maqbullashtirish, tomchilatib va yomgʻirlatib sugʻorish, raqamli “Smart-suv” oʻlchagichlarini joriy etish suv diplomatiyasining eng samarali ichki ustunidir.

Yer ostidagi yashirin daryolar

Suv diplomatiyasi faqat sirtda oqadigan daryolarga tegishli emas. Dunyoda 400 dan ortiq transchegaraviy yer osti suv havzalari – akviferlar mavjud. Masalan, Afrika shimolidagi Misr, Liviya, Chad va Sudan ostida joylashgan Nubiya qumtosh akviferi dunyodagi eng yirik yer osti chuchuk suv zaxirasidir. Bitta davlat yer ostidan suvni shiddat bilan tortib olsa, qoʻshni davlat hududidagi yer osti suv sathi ham pasayadi. Mintaqamizda ham yer osti suvlari zaxirasini birgalikda muhofaza qilish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Urush emas, hamkorlik – yagona chora

Siyosatshunoslar uzoq yillar davomida XXI asr urushlari suv resurslari ustida boʻladi deb bashorat qilishgan edi. Biroq xalqaro statistika buning aksini koʻrsatmoqda – soʻnggi yetti oʻn yillikda suv boʻyicha 500 dan ortiq xalqaro bitim va shartnomalar imzolangan, harbiy toʻqnashuvlar esa sanoqli boʻlgan. Sababi suv uchun urush qilish iqtisodiy va siyosiy mantiqqa ega emas. Daryoni harbiy yoʻl bilan egallash orqali uning tozaligi va barqarorligini saqlab boʻlmaydi.

Suv diplomatiyasi shunchaki siyosatchilarning stol ustidagi muzokaralari emas – bu Markaziy Osiyodagi 75 milliondan ortiq aholining ertangi kuni, oziq-ovqat xavfsizligi, barqaror iqtisodiyoti va tinch-totuv kelajagining garovidir. Suv davlatlarni ayiruvchi emas, balki ularni yagona kelajak atrofida birlashtiruvchi strategik koʻprikka aylanishi shart.