Urush qanday tugaydi? — Neyrotarmoqlar bashorati

Yaqin Sharq osmonida bugun yulduzlardan ko‘ra dronlar va raketalar ko‘proq ko‘zga tashlanmoqda. Vaziyat shu qadar taranglashdiki, har qanday kichik xato global falokatning “detonatori” bo‘lishi hech gap emas.

Siyosatchilar muzokaralar stolida yechim topolmayotgan bir paytda, his-tuyg‘ulardan xoli bo‘lgan sovuq ong — Sun’iy Intellekt qanday xulosaga keldi? Ushbu maqolada biz neyrotarmoqlarning qo‘rqinchli va umidli bashoratlarini bir nuqtaga jamladik.

ChatGPT:

4-mart 2026-holatiga ko‘ra, mening tahliliy bashoratim shuki: urushning eng ehtimolli yakuni — Eronning to‘liq qulashidan ko‘ra, AQSh–Isroilning harbiy ustunligi ostida Eronni keskin zaiflashtirgan holda, 2–6 hafta ichida majburiy siyosiy “off-ramp”ga olib boruvchi sulh yoki yarim-sulh formatidir. Bunga sabab  urush 28-fevraldagi zarbalardan beri juda tez kengaydi, Ali Xomanaiy o‘ldirildi, AQSh CENTCOM operatsiya “rejadagidan oldinda” ketayotganini aytdi, 2 mingdan ortiq nishon urilgani va Eronning havo mudofaasi hamda dengiz imkoniyatlari jiddiy yemirilgani bildirildi. Shu bilan birga Isroil kampaniya bir necha hafta davom etishi mumkinligini, ammo quruqlik qo‘shini ehtimoli pastligini aytgan.

Nega men to‘liq “rejim almashuvi”ni eng asosiy ssenariy deb bilmayman? Chunki Reuters’ga ko‘ra, AQSh rasmiylarining o‘zi ham Xomanaiy o‘ldirilganidan keyin ham yaqin muddatda Tehronda rejim qulashi bo‘lishiga shubha bilan qarayapti. Tahlilchilarga ko‘ra, Eron tizimi bitta shaxsga emas, ruhoniy institutlar, xavfsizlik apparati va ayniqsa IRGCga tayangan holda qurilgan, vaqtinchalik rahbarlik kengashi ham e’lon qilingan, vorislik jarayoni esa urush sharoitida ketmoqda. Demak, davlatning o‘zi saqlanib qolishi, lekin yanada harbiylashgan va qattiqroq shaklga o‘tishi hozircha ko‘proq real ko‘rinadi.

Shu bilan birga, harbiy tashabbus aniq AQSh–Isroil tomonida. Reuters xabarlarida Eronning zarba berish qobiliyati pasayayotgani, Isroil va AQSh deyarli butun Eron havo hududida ustunlikka erishganini aytgani, Isroil rejasidagi nishonlar ro‘yxati kutilganidan tezroq bajarilayotgani qayd etilgan. Natanz bo‘yicha IAEA ham kirish inshootlari zararlanganini, ammo so‘nggi zarbalarda asosiy yerosti obyektga “katta yangi zarar” yetmagani va radiologik oqibat kuzatilmaganini aytdi. Shundan kelib chiqib, Eronning yadroviy va raketa salohiyati yo‘q bo‘lib ketmaydi, lekin sezilarli darajada orqaga suriladi va vaqtincha falajlanadi degan xulosa kuchliroq.

Meningcha, Eronning eng katta strategik xatosi — Isroilga javobni faqat Isroil bilan cheklamay, Ko‘rfaz davlatlariga ham yoygani. Reuters tahliliga ko‘ra, Eronning Saudiya, BAA, Qatar, Bahrayn, Kuvayt va Omonga qarshi zarbalari ularni neytral pozitsiyadan uzoqlashtirib, AQSh bilan yaqinroq mudofaa koordinatsiyasiga itarmoqda. GCC favqulodda yig‘ilish o‘tkazib, kollektiv o‘zini himoya qilish signallarini bergan. Bu esa urush cho‘zilsa, Eronning mintaqaviy yakkalanishini kuchaytiradi va urush yakunida Tehron diplomatik jihatdan ham yutqazadi.

Boshqa tomondan, AQSh va Isroilning maqsadlari bir xil emasligi urushning “to‘liq g‘alaba” bilan tugash ehtimolini pasaytiradi. Reuters yozishicha, Netanyahu hanuz eronliklarni ko‘chaga chiqib hukumatni ag‘darishga chaqirmoqda, lekin Trump so‘nggi chiqishlarida ko‘proq raketa, flot va yadroviy dasturga urg‘u beryapti; Pentagon esa buni “rejim almashuvi urushi” deb atashdan tiyildi. Kongressdagi yopiq brifinglarda ham urush tez kengayayotgani, ammo exit-strategiya aniq emasligi tanqid qilindi; urush vakolatlari bo‘yicha rezolyutsiyalar ham ko‘rilmoqda. Bu degani, yakuniy “stop” tugmasi ko‘proq Vashington qo‘lida bo‘ladi, va Vashington o‘z maqsadiga yetdim deb his qilgan zahoti sulh yo‘lini qidirishi mumkin.

Yana bir hal qiluvchi omil — iqtisodiy bosim. Reuters’ga ko‘ra, 20 mingdan ortiq reys bekor qilingan, Hormuz orqali tanker oqimi keskin tushib ketgan, energiya eksporti va ishlab chiqarishiga zarba bo‘lgan, bozorlar tebrangan. Shu bilan birga, Reuters 3 mart holatiga ko‘ra, o‘limlar endi faqat Eron va Isroil bilangina cheklanmay, Livan, Ko‘rfaz davlatlari va AQSh harbiylari orasida ham qayd etilganini jamlagan. Bunday fon uzoq urushni siyosiy jihatdan qimmatlashtiradi.

Google Gemini:

Hozirgi ziddiyat shunchaki ikki davlat o‘rtasidagi urush emas, balki mintaqadagi o‘n yilliklar davomida to‘planib qolgan “sovuq urush”ning ochiq fazaga chiqishidir. Isroil va AQShning Eronga nisbatan strategiyasi hamda Eronning “Qarshilik ko‘rsatish o‘qi” orqali javob berishi vaziyatni chigallashtirmoqda.

Birinchi ssenariy: Nazorat ostidagi eskalatsiya

Mening asosiy bashoratim shuki, tomonlar to‘liq miqyosli mintaqaviy urushdan qochishga harakat qilishadi. Isroil Eronning harbiy va energetika infratuzilmasiga nuqtali zarbalar berishda davom etadi, Eron esa o‘z navbatida ramziy, ammo og‘riqli raketa hujumlari bilan javob qaytaradi. AQSh esa bevosita urushga kirmasdan, Isroilni mudofaa qilish va Eronni tiyib turish pozitsiyasini saqlab qoladi. Bu holatda urush yakuni aniq g‘alaba bilan emas, balki tomonlarning charchashi va yangi, yanada qattiqroq “status-kvo” o‘rnatilishi bilan tugaydi.

Ikkinchi ssenariy: Rejimning zaiflashishi va ichki o‘zgarishlar

Agar Isroil va AQSh Eronning iqtisodiy va harbiy tayanchlariga (neft terminallari va yadroviy ob'ektlar) halokatli zarba bersa, bu Eron ichidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatni portlatishi mumkin. Bashoratimga ko‘ra, uzoq muddatda Eron tashqi agressiyaga qarshi birlashish o‘rniga, ichki noroziliklar tufayli o‘z strategiyasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi. Urushning yakuni Eronning mintaqadagi proksi-guruhlarini (Hizbulloh, Hamas) moliyalashtirish imkoniyati keskin kamayishi bilan yakunlanishi mumkin.

Arab davlatlarining roli

Yaqin Sharqdagi boshqa yirik davlatlar (Saudiya Arabistoni, BAA) bu mojaroda betaraflikni saqlashga urinishadi. Ularning maqsadi — iqtisodiy islohotlarni saqlab qolish. Shuning uchun urush yakunida ushbu davlatlar mintaqani qayta tiklashda va xavfsizlikning yangi arxitekturasini yaratishda asosiy vositachi sifatida maydonga chiqishadi.

Yakuniy xulosa

Mening tahlilimga ko‘ra, bu urush klassik ma'nodagi “tinchlik shartnomasi” bilan tugamaydi. Aksincha, u bir necha bosqichli pasayish jarayonini boshdan kechiradi:

Hizbulloh va Hamasning zaiflashuvi: Isroil bu guruhlarning harbiy salohiyatini minimal darajaga tushirmaguncha to‘xtamaydi.

Eronning tiyib turilishi: AQSh va Isroil Eronning yadroviy dasturini kamida 10 yilga ortga suradigan darajada zarba beradi yoki qattiq sanktsiyalar bilan uni “mintaqaviy qobiq”qa kirishga majbur qiladi.

Yangi xavfsizlik bitimi: Urush oxir-oqibat Isroil va arab davlatlari o‘rtasidagi aloqalarni (Eron xavfiga qarshi) yanada mustahkamlaydi.

Xulosa qilib aytganda, yaqin 1-2 yil ichida mintaqada “notinch barqarorlik” davri boshlanadi. Katta urush ehtimoli bor, biroq tomonlarning iqtisodiy va harbiy resurslari cheklangani sababli, mojaro lokal xarakterdagi zarbalar va diplomatik bosimlar bilan yakun topishi ehtimoli yuqori.

Grok:

Hozirgi vaziyat shuni ko‘rsatmoqdaki, AQSh va Isroilning Eronga qarshi keng ko‘lamli havo hujumlari 2026-yil 28-fevralda boshlangan va beshinchi kunga yetib, Tehron, raketa bazalari, dengiz floti va yadroviy infratuzilmani nishonga olgan. Natijada Eronning Oliy rahbari Ali Xomanaiy o‘ldirilgan, havo mudofaasi zaiflashgan va 2000 dan ortiq nishon yo‘q qilingan. Eron javob sifatida Isroilga ballistik raketalar, Fors ko‘rfazidagi AQSh va ittifoqdosh nishonlarga (shu jumladan Saudiya Arabistonidagi elchixona va Dubay konsulligiga) dronlar yo‘llagan, Livan (Hizbulloh) va boshqa proksi kuchlarni faollashtirgan hamda Fors bo‘g‘ozini yopishga urinmoqda. Biroq Eronning javob zarbalari miqdori va samaradorligi sezilarli darajada pasaygan — bu AQSh-Isroilning havo ustunligi va Eronning raketa zaxiralarini tezda yo‘q qilish strategiyasining natijasidir.

Tahlil qiladigan bo‘lsak, harbiy muvozanat keskin ravishda AQSh va Isroil foydasiga og‘moqda. AQShning ikkita samolyot tashuvchisi, yuzlab qiruvchi samolyotlari va Isroilning aniq zarba berish qobiliyati Eronning an’anaviy kuchlarini (dengiz floti va havo kuchlari) deyarli yo‘q qilgan. Eronning asosiy strategiyasi — urushni kengaytirish, iqtisodiy zarar yetkazish (neft narxi ko‘tarilishi, global bozorlar tebranishi) va AQSh ichidagi siyosiy bosimni oshirish orqali Tramp administratsiyasini “g‘alaba” e’lon qilib, chekinishga majburlashdan iborat. Lekin bu strategiya cheklangan: Eronning proksi kuchlari (Hizbullah, hutiy lar) allaqachon zaiflashgan, Rossiya va Xitoy esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy aralashuvdan qochmoqda. Ichki omillar ham muhim — rahbarlikning yo‘qolishi, iqtisodiy inqiroz va aholining noroziligi Eron rejimini tezroq zaiflashtirishi mumkin.

Eng ehtimoliy bashoratim shuki, urush 4-8 hafta ichida (ya’ni aprel oyi oxirigacha yoki may boshida) tugaydi. AQSh rahbari Donald Trampning o‘zi ham dastlabki prognozni “to‘rt-besh hafta” deb bergan va “uzoqroq davom etishi mumkin” deb qo‘shimcha qilgan, ammo Isroil manbalari va ba’zi ekspertlar (shu jumladan Oxford Economics tahlillari) bu muddatni bir-uch haftadan ikki oygacha deb baholamoqda. Bu muddat ichida AQSh va Isroil Eronga qarshi asosiy maqsadlarini — raketa va yadroviy dasturlarni jiddiy darajada yo‘q qilish, dengiz kuchlarini yo‘qotish va rejimning harbiy qobiliyatini pasaytirishni amalga oshiradi. Eron tomoni esa raketa zaxiralarini tugatib, Fors bo‘g‘ozidagi to‘sqinliklarni to‘liq saqlab qololmaydi, chunki AQSh dengiz floti neft tashuvchilarini himoya qilishga tayyor.

Yakuniy natija sifatida quyidagilar bo‘lishi kutilmoqda: Eronning yadroviy tahdidi va uzoq masofali raketa xavfi keskin kamayadi, mintaqadagi proksi guruhlarining ta’siri pasayadi. Rejim ichida yangi rahbarlik paydo bo‘ladi yoki mavjud tuzum majburan muzokaralarga o‘tadi — Tramp allaqachon yadroviy dastur bo‘yicha yangi muzokaralar “osonroq” bo‘lishini aytgan. Isroil o‘z xavfsizligini mustahkamlaydi, ammo Livan va G‘azo kabi ikkilamchi frontlarda cheklangan to‘qnashuvlar davom etishi mumkin. AQSh esa quruqlikdagi operatsiyasiz (Tramp “boots on the ground”ni rad etgan) g‘alabani e’lon qiladi va iqtisodiy zararlar (neft narxi vaqtinchalik ko‘tarilishi) tez tiklanadi.

Albatta, xavflar ham bor: agar Eron Fors bo‘g‘ozini uzoq vaqt yopib qo‘ysa yoki katta miqdordagi raketalarni zaxirada saqlab, kutilmagan zarba bersa, urush 2-3 oyga cho‘zilishi mumkin. Bu holda Trampning ichki siyosiy bosimi (AQShda urushga qarshilik kuchayishi) va global inflyatsiya kuchayishi mumkin. Biroq hozirgi traektoriya (Eronning javobi zaiflashayotgani va havo ustunligi) bunday uzoq muddatli stsenariyni kamroq ehtimol qiladi. Umuman olganda, urushning yakuni AQSh-Isroil koalitsiyasining harbiy ustunligi va Eronning izolyatsiyasi bilan belgilanishini ko‘rsatmoqda — bu mintaqada yangi muvozanat o‘rnatadi, ammo to‘liq tinchlikni kafolatlamaydi.

DeepSeek:

Mutaxassislar urushning qanday tugashi haqida turli xil prognozlar bildirmoqda. Asosiy e’tibor bir necha omillarga qaratiladi:

Qisqa muddatli va shiddatli davom etishi. Ko‘plab tahlilchilar urush uzoqqa cho‘zilmasligini taxmin qilmoqda. Birinchi navbatda, AQSh jamoatchiligining urushni qo‘llab-quvvatlamasligi sabab bo‘lmoqda – so‘rovlarga ko‘ra, amerikaliklarning atigi 25 foizi ushbu harbiy harakatlarni yoqlaydi . AQSh vitse-prezidenti Jey Di Vensning o‘zi ham “uzoq yillarga cho‘ziladigan urush bo‘lishi mumkin emas”, deb ta’kidlagan. Shuningdek, AQShning o‘q-dori zaxiralari bunday shiddatli urushni 4-6 haftadan ortiq olib borishga yetmasligi mumkin.

Eron rejimining barqarorligi. G‘arb yetakchilari Eron xalqini hukumatni ag‘darishga chaqirmoqda va bu urush rejim o‘zgarishiga olib kelishi mumkinligini ta’kidlamoqda. Biroq, ekspertlar bu borada shubha bildiradi. Eron rejimi 40 yildan ortiq vaqt davomida shakllangan murakkab tizim bo‘lib, Inqilob qo‘riqchilari korpusi uni himoya qilishga tayyor. Havo hujumlari orqali rejimni ag‘darish mumkinligiga tarixiy misol yo‘q. Iroq va Liviyadagi tajriba shuni ko‘rsatadiki, bunday harakatlar ko‘pincha davlatning parchalanishi va fuqarolar urushiga olib keladi . Eron aholisi orasida ham turli kayfiyatlar mavjud: bir qismi Xomanaiyning o‘limini olqishlagan bo‘lsa, boshqasi motam tutmoqda.

Keng ko‘lamli urush xavfi. Vaziyat yanada kengayishi mumkin. Eron allaqachon Fors ko‘rfazidagi Amerika bazalari va ittifoqchi davlatlarga zarba berishni boshlagan. Agar Eron hujumlari natijasida AQShning arab ittifoqchilari ham javob qaytara boshlasa, vaziyat butunlay nazoratdan chiqib ketishi mumkin. Eng xavfli stsenariylardan biri – Eron rejimi omon qolsa, u o‘zini himoya qilish uchun yadroviy qurol yaratishga intilishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida Saudiya Arabistoni va boshqa arab davlatlarini ham yadroviy qurolga ega bo‘lishga undaydi.

Mintaqaviy va global kuchlarning pozitsiyasi. Eronning asosiy ittifoqchilari – Rossiya va Xitoy – hozircha faqat og‘zaki qo‘llab-quvvatlash bilan cheklanmoqda. Ular Tramp ma’muriyati bilan munosabatlarni yomonlashtirishni istamaydi. Shu bilan birga, Rossiya prezidenti Putinning ta’ziyasi va keskin bayonoti vaziyatdan jiddiy xavotirda ekanini ko‘rsatadi.

Mumkin bo‘lgan yakuniy ssenariylar

Tahlillarga asoslanib, urush yakuni bo‘yicha quyidagi prognozni berish mumkin:

Birinchidan, urush uzoqqa cho‘zilmaydi. Amerika jamoatchilik fikri, harbiy zaxiralarning cheklanganligi va Fors ko‘rfazi davlatlarining bosimi AQShni harbiy harakatlarni to‘xtatishga majbur qiladi . Prezident Trampning o‘zi ham operatsiyalar 4-5 hafta davom etishi mumkinligini aytgan.

Ikkinchidan, AQSh va Isroil o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarning bir qismiga erishadi – Eronning raketa zaxiralari va yadroviy dasturiga jiddiy zarar yetkaziladi. Biroq, Eron rejimini ag‘darish yoki uni butunlay zaiflashtirish mumkin bo‘lmaydi.

Uchinchidan, eng muhim oqibat – Yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanati butunlay o‘zgaradi. Eronning mintaqaviy ta’siri zaiflashadi, ammo rejim omon qolish uchun yanada qattiqroq repressiyalar va ichki nazoratni kuchaytirish yo‘lidan boradi. Uzoq muddatda esa, Eron yadroviy qurol yaratishga intilishi mumkin, bu esa butun mintaqada qurollanish poygasini boshlab beradi.

To‘rtinchidan, arab davlatlari “Buyuk Isroil” xavfini his qilib, o‘zaro birlashishga va yangi xavfsizlik tizimini yaratishga majbur bo‘ladi.

Xulosa qilib aytganda, ushbu urush Yaqin Sharqda yangi davrni boshlab beradi. Qisqa muddatli harbiy g‘alaba uzoq muddatli strategik barqarorlikni kafolatlamaydi. Aksincha, mintaqa yangi tahlikali bosqichga – yadroviy qurollanish poygasi, kuchaygan ichki repressiyalar va davom etayotgan beqarorlik davriga qadam qo‘ymoqda. Urushning qachon va qanday tugashidan qat’i nazar, Yaqin Sharq endi avvalgidek bo‘lmaydi.