Цемент иқтисод масаласими ёки экология?

Охирги пайтларда цемент можароси анча долзарб мавзуга айланди. Ўзи цемент заводлари ривожланиши соғлом рақобатми ёки экологияга қарши навбатдаги қурол?

2023 йилда қарийб 15 миллион тонна цемент ишлаб чиқарилган

“Ўзсаноатқурилишматериаллари” уюшмаси берган маълумотларига кўра, Ўзбекистонда 37 та цемент ишлаб чиқариш заводи фаолият юритади. 2023 йилда ушбу заводлар томонидан 15,2 миллион тонна цемент ишлаб чиқарилган. Бу кўрсаткич сўнги тўрт йилликда 1,4 бараварга ошган. Заводларнинг цемент ишлаб чиқариш қуввати эса 32,7 миллионга тенг.

Маълумотларга кўра, бу рақамлар эса мамлакатдаги цементга бўлган эҳтиёжни 92 фоизини қоплайди. Қолган 8 фоиз эса импорт ҳажмига тенг. Рақамларга қарайдиган бўлсак, ўтган йили мамлакатимизга 2,1 млн. тоннадан ортиқ цемент импорт қилинган. Бу эса 2022 йилдаги импорт ҳажмидан 420 минг тонна кам дегани.

Талабнинг 98 фоизи ички ишлаб чиқариш орқали қопланади

Шунингдек, ҳисоб китоблар ўтган йили цементга бўлган талабни 16,5 млн. тоннага етганини кўрсатади. ИМВ 2024-йилда заводлар қуввати 30 фоизга ёки 7,9 млн тоннага — 34,6 млн тоннагача, ишлаб чиқариш ҳажми эса 16,7 млн тоннага ошиши кутилмоқда. Импорт эса 1 млн тоннагача қисқариши режалаштирилган.

Бу орқали маҳаллий корхоналар ички бозордаги талабнинг 98 фоизини қоплай олишини кутилмоқда.

Ўзи, цемент нархлари қандай?

Бозорга қарайдиган бўлсак, ўтган йили цемент нархларида ҳеч қандай кўтарилиш кузатилмаган. Аксинча, пастлаганини яққол кўришимиз мумкин. Унга кўра, цемент нархи 2023 йил 9 январда тоннасига 605,5 минг сўм бўлса, йилнинг декабрь ойига келиб эса ушбу сумма 571,4 минг сўмни кўрсатган.

Жорий йилнинг 9 январида эса бозор нархи 1 тонна цемент учун 550,4 минг сўмни ташкил қилмоқда.

Солиқ ставкаси 4 бараварга камайган

Дастлаб Иқтисодиёт ва молия вазирлиги парламентга юборган бюджетномада ер қаъридан фойдаланганлик учун цемент ишлаб чиқаришга мўлжалланган оҳактош бўйича солиқ ставкасини икки бараварга — бир тонна учун 22,5 минг сўмдан 11,25 минг сўмгача тушириш режалаштирилган. Лекин, солиқ ставкаси 2 эмас салкам 4 бараварга камайтирилиб, охир-оқибат ставка 6 минг сўмгача белгиланди.

ИМВнинг таъкидлашича, Ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқни 4 баробарга камайтиришга сабаб цемент маҳсулотлари нархининг кескин ошиши ҳамда нархларнинг кўтарилишига йўл қўймаслик, шунингдек, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг хорижий цемент етказиб берувчилар олдида рақобатбардошлигини ошириш экан.

Жамоатчилик бу борада салбий фикрда

 Иқтисодчи блогер Отабек Бакиров ўз мисоллари билан бу сабабларни инкор қилиб ўтган.

“Цементчиларга солиқ баланд бўлгани учун цемент қимматлади, деган гап феълан эмас, қип-қизил ёлғон. Яна бир гап, цемент арзонласа уй, қурилиш арзонлайди, деган ҳимоя кўзқараш ҳам ғирт уйдирма.” – дейди у ўз блогида.

Бакировнинг ёзишича, 2023 йил январида цемент нархлари 2018 йил январидан кўра арзонроқ. Лекин, уй нархлари долларда Тошкентда ҳам, ҳудудларда ҳам 2 карра қимматлаган.

Ҳуқуқшунос, блогер Хушнудбек Худойбердиевнинг “Лолазор” подкастининг навбатдаги сонида ҳам айнан цемент масаласи кўтарилди. Подкаст қатнашчилари шу солиқларни камайтириш таклифини берган ташкилотларнинг амалдорлари оиласи, турмуш ўртоқлари билан бирга цемент заводлари олдида 2 ой яшаб келсин, шунда нима қилаётганини тушунади деган фикрни таъкидлаб ўтишган.

“Гап цемент заводларини ёпиш ҳақида эмас, уларнинг қай даражада экологик талабларга риоя қилаётгани ҳақида кетяпти. Бизда экологик назорат борми ўзи? Ушбу заводлардаги тозалаш иншоотлари, фильтрлар қай даражада талабга жавоб беришини кимдир текширяптими? Шаҳар шунчалик бедарвозами?” – дея мурожаат қилади Хушнудбек.

2025 йилгача импортларга “нол” ставка амал қилади

Шунингдек, мазкур подкастда агар биз цементни ўзимиз ишлаб чиқармасдан, ташқаридан импорт қилиб олиб кирсак, аслида арзонроқ тушиши ҳақида ҳам фикр борган.

Шу ўринда айтиш жоизки, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг фармони билан 2023 йилнинг 1 майидан 2025 йилгача цемент импортига божхона божининг нол ставкаси қўлланилади. Мазкур стафка эса цементнинг барча турига таалуқлидир.

 Лекин, ҳақиқатдан ҳам, мазкур цемент заводлари аҳолининг қанчадир қисмини иш билан таъминламоқда. Буни инобатга олган ҳолда барча ишлаб чиқаришлар сифати талабга жавоб бериши, экологик таъсир даражаси меъёрдан ошмаслиги керак.