Ro‘za tutish qaysi kasalliklar uchun foydali?

Ro‘za tutishni ko‘pchilik faqatgina diniy majburiyat yoki ma’naviy poklanish deb tushunsa-da, aslida uning zamirida inson organizmi uchun ulkan foydalar yashiringan. Zamonaviy tibbiyot va ilm-fan bugungi kunda ro‘zani nafaqat ruhning, balki tananing ham “qayta yuklanishi” (restart) deb tan olmoqda.

Ro‘za tutish jarayoni organizmga o‘z-o‘zini davolash va ortiqcha yuklamalardan xalos bo‘lish imkonini beradi. Quyida ushbu jarayonning salomatlikka ta'sirini ko‘rsatuvchi muhim jihatlarni keltirib o‘tamiz.

Hazm tizimining yangilanishi va ichki muvozanat

Yil davomida tinimsiz mehnat qilgan hazm tizimi uchun ro‘za haqiqiy dam olish va tiklanish davri hisoblanadi. Ovqat hazm qilish jarayoni vaqtinchalik to‘xtagan paytda, organizm o‘z energiyasini ichki a’zolarni tozalashga yo‘naltiradi. Bu jarayon, ayniqsa, me’da va ichak faoliyati uchun beqiyos foyda keltiradi. Ko‘p yillik tajribaga ega gastroenterolog shifokor Baxtiyor Ummatovning ta’kidlashicha, ovqatlanish oralig‘ining uzayishi oshqozon-ichak trakti a’zolariga dam berib, ortiqcha yuklamani kamaytiradi va yallig‘lanish jarayonlarini pasaytiradi. Natijada, doimiy oshqozon og‘rig‘i yoki dam bo‘lishdan shikoyat qiladigan insonlarda bu belgilar sezilarli darajada kamayadi.

Shuningdek, ro‘za davrida ichak mikrobiotasi tartibga solinib, oshqozon kislotaliligi bilan bog‘liq muammolar muvozanatlashadi. Ushbu ijobiy o‘zgarishlarni saqlab qolish uchun shifokorlar saharlikda oqsil va murakkab uglevodlarga (masalan, tuxum, suli yormasi) urg‘u berishni, iftorda esa ovqatni bosqichma-bosqich iste’mol qilishni tavsiya etadilar. Kun davomida yo‘qotilgan suyuqlik o‘rnini qoplash uchun iftor va saharlik oralig‘ida kamida 2-2,5 litr suv ichish hazm tizimi sog‘lom ishlashi uchun zaruriy shartdir.

Yurak salomatligi va qon-tomir tizimi

Ro‘zaning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri ham ilmiy jihatdan yuqori baholanadi. Kardiolog Umida Zokirovaning fikriga ko‘ra, och qolish davrida qon bosimi asta-sekin pasayib, yurak faoliyatiga tushadigan yuklama kamayadi. Bu esa yurakning yanada xotirjam ishlashiga va umumiy qon aylanishining yaxshilanishiga zamin yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ro‘za tutish natijasida qon yog‘lari — triglitseridlar 17 foizdan 50 foizgacha, umumiy xolesterin darajasi esa 15-20 foizga kamayishi mumkin. Tomirlar elastikligining ortishi esa ularning tiqilib qolish (ateroskleroz) xavfini keskin kamaytiradi, bu esa jismoniy mashqlar natijasida erishiladigan ijobiy samaralar bilan tenglashtiriladi.

Metabolizm: Vazn nazorati va nobel mukofoti

Ro‘za moddalar almashinuvini (metabolizm) tartibga solishda eng samarali tabiiy vositadir. Ramazon oyida tana energiya sarflashning yangi bosqichiga o‘tadi. Dastlabki sakkiz soat davomida oxirgi iste’mol qilingan ovqat energiyasi sarflansa, so‘ngra jigar va mushaklardagi glyukoza zaxiralari ishga tushadi. Ushbu zaxiralar tugagach, tana eng muhim bosqich — lipoliz jarayonini boshlaydi, ya’ni energiya olish uchun to‘plangan yog‘larni yoqa boshlaydi.

Bu jarayon 2016-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan yapon olimi Yoshinori Ohsumi kashf etgan “avtofagiya” hodisasi bilan hamohangdir. Ochlik vaqtida hujayralar o‘zining eski va shikastlangan qismlarini qayta ishlab, o‘z-o‘zini yangilaydi. Nutrisiolog Sayyora Najmiddinovaning so‘zlariga ko‘ra, ro‘za metabolik jarayonlarni, ayniqsa insulin sezgirligini yaxshilashda beqiyosdir. Ro‘za davomida shakllangan intizomli ovqatlanish odati keyingi oylarda ham parhez qilishni osonlashtiradi va ortiqcha vazndan xalos bo‘lish uchun poydevor bo‘ladi.

Ruhiy salomatlik: Stress va depressiyadan xalos bo‘lish

Ro‘zaning foydalari faqat jismoniy a’zolar bilan cheklanib qolmay, insonning ruhiy olamiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlar Ramazon oyida ruhiy holatning sezilarli darajada barqarorlashishini qayd etgan. Tizimli tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tadqiqotlarning qariyb 73 foizida depressiya alomatlari, 66 foizida esa xavotir va qo‘rquv hissi kamaygan. Umumiy psixologik farovonlik ko‘rsatkichi 71 foiz holatlarda yaxshilangan.

Buning biologik asosi sifatida miyada BDNF (miyaning neyrotrofik faktori) oqsilining ko‘payishini keltirish mumkin. Bu modda yangi asab hujayralari o‘sishini rag‘batlantiradi, xotirani kuchaytiradi va stressga chidamlilikni oshiradi. Shu tariqa, ro‘za nafaqat tanani toksinlardan, balki ongni ham ortiqcha ruhiy bosimlardan tozalaydigan kompleks terapevtik amaliyot bo‘lib xizmat qiladi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ro‘za — bu tabiat tomonidan insoniyatga in’om etilgan universal shifo manbaidir. U iroda sinovi bo‘lish bilan birga, har bir hujayramizni yangilaydigan, immunitetni mustahkamlaydigan va hayotiy quvvatimizni oshiradigan ilmiy asoslangan jarayondir.

 Ro‘za tutish mumkin bo‘lmagan holatlar: Shariat va tibbiyot nigohida

Ro‘za ulkan shifo manbai bo‘lishi bilan birga, islom dini inson salomatligini hamma narsadan ustun qo‘yadi. Shu bois, muayyan holatlarda ro‘za tutmaslikka ruxsat berilgan. “Al-Fiqhul Hanafiyya” kitobiga ko‘ra, bunday insonlar ikki asosiy toifaga ajratiladi:

1. Vaqtinchalik uzrli sabablar bilan ro‘za tutmaydiganlar (keyinchalik qazosini tutish sharti bilan):

• Musofirlar: Safar mashaqqati sababli ro‘zani keyinga qoldirishlari mumkin.
• Vaqtinchalik xastalikka chalinganlar: Ro‘za tutish kasallikni og‘irlashtirishi yoki tuzalishni kechiktirishi mumkin bo‘lgan bemorlar.
• Ayollar: Homiladorlik, emizikli davr, hayz yoki nifos ko‘rgan holatlarda ona va bola salomatligini asrash maqsadida ro‘za to‘xtatiladi.
• Hayotiy xavf ostidagilar: Og‘ir jismoniy mehnat yoki o‘ta og‘ir sharoitda bo‘lib, hayoti xavf ostida qolgan insonlar.

2. Doimiy ravishda ro‘za tutishga qodir bo‘lmaganlar (fidya to‘lash sharti bilan):

• Keksalar: Jismonan quvvati yetmaydigan qariyalar.
• Surunkali bemorlar: Tuzalishiga umid bo‘lmagan va ochlik sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazadigan kishilar.

Tibbiy nuqtai nazardan ro‘za tutish tavsiya etilmaydigan holatlar

Zamonaviy tibbiyot ham shariat ruxsat bergan yuqoridagi toifalarni quvvatlaydi va quyidagi tashxisga ega bemorlarga ehtiyot chorasi sifatida ro‘za tutmaslikni yoki shifokor nazoratida bo‘lishni tavsiya etadi:

• I tur qandli diabet: Insulin qabul qiluvchi bemorlarda qon shakarining keskin tushib ketishi (gipoglikemiya) hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
• O‘tkir me’da yarasi va gastrit: Oshqozon shirasining och qolgan paytda ko‘p ajralishi yaraning teshilishi yoki qonashiga olib kelishi xavfi mavjud.
• Buyrak yetishmovchiligi va tosh kasalliklari: Organizm suvsizlanganda buyraklarda tuz yig‘ilishi tezlashadi va filtrlash jarayoni og‘irlashadi. Ayniqsa, gemodializ oladigan bemorlar uchun ro‘za tutish qat’iyan man etiladi.
• Onkologik kasalliklar: Kimyoviy terapiya olayotgan yoki organizmi o‘ta holsizlangan bemorlar doimiy quvvat va dori-darmon tartibiga muhtoj bo‘ladilar.
• Ruhiy xastaliklar: Doimiy ravishda psixotrop dori vositalarini iste’mol qiladigan va o‘z harakatlariga javob bera olmaydigan insonlar ham ushbu majburiyatdan ozoddir.