Global qashshoqlik xaritasi: 2025-yilda aholi jon boshiga eng kam daromadli 10 mamlakat

Global iqtisodiy tengsizlik zamonaviy dunyoning asosiy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ba’zi davlatlarda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad 50 ming dollarga yetayotgan bir paytda, boshqalarida hayot darajasi nihoyatda past bo‘lib, mamlakatlar qashshoqlik doiralarida qolib ketmoqda.

Iqtisodiy holatni xolis baholash maqsadida Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki har yili xarid qobiliyati pariteti (PPP)ni inobatga olgan holda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulot (YaIM) bo‘yicha ma’lumotlarni e’lon qiladi. Bunday yondashuv turli mamlakatlar aholisining daromadlarini valyuta va narxlar farqlarini hisobga olgan holda solishtirish imkonini beradi.

Eng past daromadli davlatlar

2025-yil tahlili shuni ko‘rsatadiki, aholi jon boshiga eng past YaIMga ega mamlakatlarning aksariyati Saxara janubidagi Afrikada, shuningdek, uzoq davom etayotgan mojarolar hukm surayotgan hududlarda joylashgan. Quyida daromadi eng past bo‘lgan o‘n davlat keltirilgan:

2025-yilda aholi jon boshiga eng past YaIMga ega 10 davlat:

1. Janubiy Sudan — 960 AQSH dollari
2. Burundi — 1 010 AQSH dollari
3. Markaziy Afrika Respublikasi — 1 310 AQSH dollari
4. Malavi — 1 760 AQSH dollari
5. Mozambik — 1 790 AQSH dollari
6. Somali — 1 900 AQSH dollari
7. Kongo Demokratik Respublikasi — 1 910 AQSH dollari
8. Liberiya — 2 000 AQSH dollari
9. Yaman — 2 020 AQSH dollari
10. Madagaskar — 2 060 AQSH dollari

Ushbu ko‘rsatkichlar mazkur mamlakatlar aholisining iqtisodiy zaifligi va ijtimoiy muammolarini yaqqol aks ettiradi.

Shuni ta’kidlash joizki, O‘zbekiston bu ro‘yxatga kirmaydi. 2025-yil ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda aholi jon boshiga YaIM taxminan 3,6–3,8 ming AQSH dollarini (nominal ko‘rsatkich) tashkil etadi, xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha esa 12 ming dollardan oshishi mumkin. Bu daromadi eng past bo‘lgan davlatlar ko‘rsatkichidan ancha yuqoridir.

Qashshoqlikning saqlanib qolishiga sabablar

Rivojlanishga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar — bu siyosiy beqarorlik va mojarolar. Masalan, Janubiy Sudanda mustaqillikka erishganidan beri ichki urushlar to‘xtamayapti, garchi mamlakatda neft resurslari mavjud bo‘lsa-da. Somalida, Markaziy Afrika Respublikasida va Yamanda ham vaziyat o‘xshash — uzoq davom etayotgan mojarolar iqtisodiyotni izdan chiqaradi va investorlarni qo‘rqitadi.

Bundan tashqari, ko‘plab mazkur davlatlar tirikchilikka yo‘naltirilgan qishloq xo‘jaligiga yoki xomashyo eksportiga qattiq bog‘langan. Bunday iqtisodiy tuzilma ularni tashqi zarbalarga — qurg‘oqchilik, jahon bozoridagi narxlarning o‘zgarishi va global pandemiyalar ta’siriga juda chidamsiz qiladi. Malavi va Madagaskar — iqtisodiyoti yetarli darajada diversifikatsiya qilinmagan davlatlarga misol.

Inson kapitaliga — ta’lim, sog‘liqni saqlash va sanitariya sharoitlariga yetarlicha investitsiya kiritilmasligi ham mehnat unumdorligi va daromadlarning o‘sishiga to‘sqinlik qiladi.

Nihoyat, demografik o‘sishning tezligi ham vaziyatni og‘irlashtiradi: aholining o‘sishi iqtisodiyotdan tez bo‘lsa, aholi jon boshiga YaIM ko‘paymaydi va mamlakat past daromadli davlatlar qatorida qolaveradi.

Hududiy xususiyatlar

• Janubiy Sudan — neft resurslariga qaramay, tinimsiz mojarolar va barqaror boshqaruvning yo‘qligi bilan kurashmoqda.
• Burundi — agrar iqtisodiyot, surunkali siyosiy beqarorlik sababli investitsiyalar oqimi cheklangan.
• Markaziy Afrika Respublikasi — boy mineral resurslariga ega, biroq doimiy mojarolar va korrupsiya rivojlanishga to‘sqinlik qiladi.
• Mozambik — energetika va konchilik salohiyatiga ega bo‘lsa-da, iqtisodiyotning diversifikatsiya qilinmaganligi hamda mintaqaviy mojarolar rivojlanishni cheklaydi.
• Kongo Demokratik Respublikasi — katta tabiiy resurslarga qaramay, yomon boshqaruv va zo‘ravonlik sababli iqtisodiy o‘sish sust.
• Yaman — 2014-yildan beri davom etayotgan gumanitar inqiroz va fuqarolar urushi iqtisodiy infratuzilmani vayron qilmoqda.