Davlat rahbari AES qurilishi taqdimoti bilan tanishdi. U qanday ishlaydi?

Energetik mustaqillik sari strategik burilish

O‘zbekiston Respublikasi o‘zining zamonaviy tarixidagi eng murakkab va hal qiluvchi energetik transformatsiya jarayonini boshdan kechirmoqda. So‘nggi o‘n yillikda kuzatilgan iqtisodiy o‘sish, aholi sonining jadal ko‘payishi va iqlim o‘zgarishi oqibatlari mamlakatning an’anaviy energetika modelini tubdan qayta ko‘rib chiqishni taqozo etdi. Xususan, 2022-2023 yillar qish mavsumida yuz bergan energetik inqiroz — "anomal sovuq" va uning ortidan kelgan keng ko‘lamli elektr uzilishlari (blackouts) — mavjud tizimning zaif nuqtalarini yaqqol ko‘rsatib berdi. Ushbu hisobotda biz atom energetikasining (AES) fizik va texnologik asoslarini chuqur tahlil qilamiz, O‘zbekistonda qurilayotgan noyob gibrid AES loyihasining tafsilotlarini o‘rganamiz hamda ushbu loyihaning mamlakat iqtisodiyoti, ekologiyasi va geosiyosiy barqarorligiga ta’sirini baholaymiz.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston hukumati tomonidan tanlangan yo‘l nafaqat energiya taqchilligini qoplash, balki mamlakatni mintaqaviy texnologik liderga aylantirishni maqsad qilgan. 2025-yil sentyabr oyida Rossiya Federatsiyasi bilan imzolangan strategik kelishuvlar Jizzax viloyatida dunyoda o‘xshashi bo‘lmagan "integratsiyalashgan" yadroviy klasterni yaratishni nazarda tutadi. Bu loyiha katta quvvatli VVER reaktorlari va innovatsion kichik modulli RITM reaktorlarini bir maydonda birlashtirishi bilan global energetika hamjamiyati diqqat markazida turibdi.   

1.1. Energetika inqirozi va gazga qaramlik: Muammoning ildizi qayerda?

O‘zbekiston energetika sektori uzoq yillar davomida "moviy olov" — tabiiy gazga haddan tashqari bog‘liq bo‘lib keldi. Mamlakatda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining qariyb 85-88 foizi issiqlik elektr stansiyalarida (IES) gazni yoqish orqali olinadi. Bu model resurslar mo‘l bo‘lgan davrda o‘zini oqlagan bo‘lsa-da, bugungi kunda jiddiy xatarlarni keltirib chiqarmoqda.   

2022-yilning qishidagi voqealar shuni ko‘rsatdiki, gaz quvurlaridagi bosim pasayishi bilanoq, butun mamlakat bo‘ylab elektr stansiyalari faoliyati falajlanadi. Aholi xonadonlari, maktablar va shifoxonalar issiqliksiz va yorug‘liksiz qoldi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta'kidlaganidek, bu vaziyat "tizimdagi mas'uliyatsizlik va eskirgan infratuzilma" oqibati edi. Aynan shu inqiroz atom energetikasiga o‘tish jarayonini tezlashtiruvchi katalizator vazifasini o‘tadi. Gazni shunchaki yoqib yuborish o‘rniga, uni yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarga (plastmassa, o‘g‘it, sintetik tolalar) aylantirish iqtisodiy jihatdan ancha samaraliroq ekanligi oydinlashdi.   

2. Atom fizikasi va AESlarning ishlash prinsiplari: Chuqur texnik ekskurs

Atom elektr stansiyasining (AES) qanday ishlashini va uning xavfsizlik darajasini tushunish uchun yadro fizikasi va termodinamika asoslariga to‘xtalib o‘tish zarur. Garchi tashqi ko‘rinishidan AES oddiy issiqlik elektr stansiyasiga o‘xshasa-da (ikkalasi ham bug‘ yordamida turbinani aylantiradi), issiqlik olish manbai tubdan farq qiladi.

2.1. Yadroviy parchaIanish fenomeni

AESning yuragi bu — yadro reaktori. Uning ichida sodir bo‘ladigan jarayon Eynshteynning mashhur E=mc2 formulasiga asoslanadi, ya'ni ozgina miqdordagi materiya ulkan energiyaga aylanadi.

Jarayon quyidagicha kechadi:

1. Nishon va o‘q: Reaktorning faol zonasida (core) asosan Uran-235 (U-235) izotopidan tashkil topgan yoqilg‘i tabletkalari joylashgan bo‘ladi. Bu atomlarga "sekinlashtirilgan" neytronlar (o‘q) kelib uriladi.   
2. Yadroning bo‘linishi: Neytron uran yadrosiga kirganda, yadro beqaror holatga keladi va ikki bo‘lakka (masalan, Kripton va Bariy) bo‘linadi. Bu jarayonda yadroni ushlab turgan kuchli yadroviy bog‘lanishlar uziladi va katta miqdorda issiqlik energiyasi ajralib chiqadi.
3. Neytronlar emissiyasi: Har bir parchalanish jarayonida qo‘shimcha ravishda 2 yoki 3 ta yangi, tez harakatlanuvchi neytronlar otilib chiqadi.
4. Zanjir reaksiyasi (Chain Reaction): Agar bu yangi neytronlar boshqa uran atomlariga borib urilsa, jarayon davom etadi va o‘z-o‘zini ta'minlovchi zanjir reaksiyasi hosil bo‘ladi.

Boshqaruv masalasi: Atom bombasida bu jarayon nazoratsiz kechadi va bir lahzada barcha energiya portlash ko‘rinishida ajralib chiqadi. AESda esa jarayon qat'iy nazorat qilinadi. Buning uchun boshqaruv sterjenlari (control rods) ishlatiladi. Bor yoki kadmiy kabi elementlardan tayyorlangan bu sterjenlar neytronlarni o‘ziga yutib olish xususiyatiga ega. Ular reaktor ichiga tushirilganda, neytronlar soni kamayadi va reaksiya sekinlashadi; ko‘tarilganda esa reaksiya tezlashadi va quvvat ortadi.   

2.2. VVER texnologiyasi: Ikki konturli xavfsizlik

O‘zbekiston loyihasida asosiy o‘rinni egallaydigan VVER (Vodo-Vodyanoy Energeticheskiy Reaktor) — bu bosimli suv reaktori (PWR - Pressurized Water Reactor) turiga kiradi. Bu dunyodagi eng xavfsiz va keng tarqalgan reaktor turlaridan biridir.   

VVER reaktorining ishlash sxemasi ikki mustaqil konturga (aylanma tizimga) asoslangan bo‘lib, bu radioaktivlikning atrof-muhitga chiqib ketishini oldini oladi:

Birinchi kontur (radioaktiv zona):

• Reaktor korpusi ichida uran yoqilg‘isi parchalanib, suvni qizdiradi.
• Bu yerdagi suv nafaqat issiqlik tashuvchi, balki sekinlashtiruvchi (moderator) vazifasini ham bajaradi (neytronlar tezligini pasaytirib, reaksiyani samarali qiladi).
• Suv juda yuqori bosim ostida (VVER-1000 da taxminan 160 atmosfera) ushlab turiladi. Shu sababli, uning harorati 320°C dan oshsa ham, u qaynamaydi. Bu reaktorning barqaror ishlashi uchun kritik ahamiyatga ega.   
• Qaynoq radioaktiv suv nasoslar yordamida bug‘ generatoriga haydaladi va u yerdagi issiqlik almashinuv quvurlari orqali o‘z issiqligini ikkinchi konturga beradi, so‘ngra yana reaktorga qaytadi.

Ikkinchi kontur (toza zona):

• Bug‘ generatorida birinchi konturdan kelgan issiqlik ta'sirida ikkinchi konturdagi suv qaynaydi va bug‘ga aylanadi.
• Muhim: Birinchi va ikkinchi kontur suvlari hech qachon jismonan aralashmaydi. Ular faqat metall devorlar orqali issiqlik almashadi. Shu bois, turbinaga boradigan bug‘ radioaktiv emas.
• Hosil bo‘lgan yuqori bosimli bug‘ turbinani aylantiradi, turbina esa generatorni harakatga keltirib, elektr tokini hosil qiladi.   
• Ishlatilgan bug‘ kondensatorda (sovutish minorasi yoki ko‘l suvi yordamida) sovitilib, yana suvga aylantiriladi va tizimga qaytariladi.

3. Jizzax AES loyihasi: Evolyutsiya va integratsiyalashgan yondashuv

O‘zbekistonning AES qurish rejalari 2018-yildan beri sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. Dastlabki rejalardan farqli o‘laroq, bugungi kunda tasdiqlangan loyiha yanada moslashuvchan, xavfsiz va innovatsion hisoblanadi.

3.1. Loyiha konfiguratsiyasining o‘zgarishi: VVER-1200 dan gibrid modelga

2018-yilda imzolangan dastlabki kelishuv umumiy quvvati 2.4 GVt bo‘lgan ikkita VVER-1200 reaktorini qurishni nazarda tutgan edi. Biroq, 2024 va 2025-yillardagi muzokaralar natijasida loyiha konfiguratsiyasi tubdan qayta ko‘rib chiqildi.   

Nega VVER-1200 o‘rniga VVER-1000 tanlandi?

So‘nggi kelishuvda eng zamonaviy VVER-1200 o‘rniga, nisbatan oldingi avlod hisoblangan VVER-1000 reaktorlariga qaytilgani ko‘pchilik ekspertlarda savol tug‘dirdi. Tahlillar quyidagi omillarni ko‘rsatmoqda:

1. Vaqt sinovidan o‘tganlik: VVER-1000 reaktorlari dunyo bo‘ylab 420 reaktor-yilidan ortiq ekspluatatsiya tajribasiga ega. Bu Xitoy (Tianwan), Hindiston (Kudankulam) va Eron (Busher) kabi mamlakatlarda o‘zini oqlagan, "bolalik kasalliklari"dan xoli texnologiyadir.   
2. Iqtisodiy optimallik: VVER-1200 ga qaraganda VVER-1000 qurilishi biroz arzonroq va tezroq bo‘lishi mumkin, ayniqsa "Rosatom" ushbu modelni seriyali ishlab chiqarishda katta tajribaga ega.
3. Quruq sovutish tizimiga moslik: O‘zbekiston sharoitida suv tanqisligi eng dolzarb muammo hisoblanadi. VVER-1000 dizaynini "quruq sovutish" (dry cooling) tizimlariga moslashtirish bo‘yicha Vengriya va Eron tajribalari mavjud bo‘lib, bu Jizzaxdagi qurg‘oqchil iqlim uchun hal qiluvchi omil bo‘lishi mumkin.

3.2. RITM-200N: Quruqlikdagi birinchi atom “muzyorar”lari

Loyiha doirasidagi eng katta innovatsiya bu — RITM-200N kichik modulli reaktorlaridir. Bu reaktorlar aslida Arktikada suzuvchi ulkan atom muz yorar kemalari ("Arktika", "Sibir") uchun yaratilgan RITM-200 reaktorlarining quruqlikdagi versiyasidir.   

RITM-200N ning o‘ziga xos xususiyatlari:

• Integral komponovka: An'anaviy reaktorlarda bug‘ generatori reaktor tashqarisida bo‘lsa, RITM-200N da u to‘g‘ridan-to‘g‘ri reaktor korpusi ichiga joylashtirilgan. Bu reaktorni ixchamlashtiradi (o‘lchami atigi 9x22 metr) va quvurlar uzilishi bilan bog‘liq avariyalarni (LOCA - Loss of Coolant Accident) deyarli imkonsiz qiladi.   
• Uzoq yoqilg‘i sikli: Bu reaktorlar yoqilg‘ini har 5-7 yilda bir marta almashtirishni talab qiladi, bu esa operatsion xarajatlarni kamaytiradi va to‘xtalishlar sonini ozaytiradi.   
• Tezkor ishga tushirish: Birinchi RITM-200N bloki 2029-yilda ishga tushirilishi rejalashtirilgan, bu esa katta VVER reaktorlari (2033-2035 yillar) qurib bitkazilgunga qadar mamlakatga elektr energiyasi berishni boshlash imkonini beradi.   

4. O‘zbekiston uchun strategik foydalar: Iqtisodiyot va sanoat

AES qurilishi O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun shunchaki yangi elektr stansiyasi emas, balki butun sanoat zanjirini o‘zgartiruvchi omildir.

4.1. Tabiiy gazni tejash va eksport salohiyati

Eng katta iqtisodiy samara tabiiy gazni tejashdan kelib chiqadi. Hozirgi kunda O‘zbekiston IESlari har bir kilovatt-soat elektr energiyasi uchun katta miqdorda gaz yoqmoqda. Zamonaviy bug‘-gaz qurilmalari samarali bo‘lsa-da, AES butunlay gazsiz ishlaydi.

Hisob-kitoblarga ko‘ra, umumiy quvvati 2.4 GVt ga yaqin bo‘lgan ushbu yadroviy klaster (2 ta VVER-1000 va 2 ta RITM-200N) to‘liq quvvatga chiqqanda, yiliga taxminan 3.0 - 3.5 milliard kub metr tabiiy gazni tejash imkonini beradi.   

Tejalgan gazning taqdiri:

1. Sanoat xomashyosi: Bu gazni yoqish o‘rniga "Uzbekneftegaz" va "Uz-Kor Gas Chemical" kabi korxonalarda qayta ishlab, polimerlar (polietilen, polipropilen) olish mumkin. Gazning xomashyo sifatidagi qiymati uning yoqilg‘i sifatidagi qiymatidan 10 barobar yuqori.
2. Eksport: Garchi ichki ehtiyoj ortib borayotgan bo‘lsa-da, tejalgan gazni eksport qilish orqali mamlakat yiliga yuzlab million dollar qo‘shimcha daromad olishi mumkin.

4.2. Bazaviy quvvat va energetik Xavfsizlik

O‘zbekiston quyosh va shamol energiyasini (qayta tiklanuvchi energiya manbalari - QTEM) faol rivojlantirmoqda. Maqsad 2030-yilga borib 25 GVt QTEM quvvatini yaratish. Biroq, quyosh faqat kunduzi, shamol esa beqaror esadi. Energetika tizimining barqarorligi uchun bazaviy quvvat (kecha-yu kunduz bir maromda ishlaydigan manba) zarur.   

AES aynan shunday manbadir. Uning quvvatdan foydalanish koeffitsiyenti (QFK) 90% dan yuqori (quyosh stansiyalarida bu ko‘rsatkich 20-25%). AESning mavjudligi O‘zbekiston energetika tizimiga “umurtqa pog‘onasi” bo‘lib xizmat qiladi va tizimdagi chastota barqarorligini ta'minlaydi, bu esa yirik metallurgiya va tog‘-kon sanoati (NKMK, OKMK) uchun o‘ta muhimdir.

4.3. Ish o‘rinlari va lokallashtirish

AES qurilishi davrida maydonda 10,000 dan ortiq ishchi kuchi talab qilinadi. Loyiha ishga tushgandan so‘ng esa 2,000 dan ortiq yuqori malakali doimiy ish o‘rni yaratiladi.

• Ta'lim: Toshkentda ochilgan "MEPhI" (Moskva muhandislik-fizika instituti) filiali allaqachon yuzlab yadrochi mutaxassislarni tayyorlamoqda. 117 nafar bitiruvchi hozirda sohada faoliyat yuritmoqda.   
• Qurilish: "Rosatom" bosh pudratchi bo‘lsa-da, qurilish ishlarining katta qismi O‘zbekiston kompaniyalari tomonidan amalga oshiriladi, bu esa mahalliy qurilish sektoriga ulkan buyurtmalar va tajriba olib keladi.   

5. Xavfsizlik, ekologiya va suv muammosi: Asossiz vahimami yoki real xatar?

Jamoatchilikda AES qurilishi bilan bog‘liq xavotirlar, asosan, uchta omilga borib taqaladi: zilzila xavfi, suv tanqisligi va radiatsiya. Jizzax loyihasida ushbu xatarlarga qarshi qanday choralar ko‘rilgan?

5.1. Seysmik barqarorlik va monitoring

O‘zbekiston seysmik faol hududda joylashgan. Jizzax viloyati ham bundan mustasno emas. Biroq, zamonaviy AESlar aynan shunday sharoitlar uchun loyihalashtirilgan.

• 9 Ballga bardosh: VVER va RITM reaktorlari Rixter shkalasi bo‘yicha 9 ballgacha bo‘lgan zilzilalarga bardosh bera oladigan mustahkamlik zaxirasiga ega. Reaktor binosi (containment) qalinligi 1.5-2 metr bo‘lgan temir-beton qobiqdan iborat bo‘lib, u nafaqat ichki portlashni ushlab qoladi, balki tashqaridan samolyot qulashiga ham dosh beradi.
• Doimiy monitoring: 2023-yil may oyida Jizzax shahri yaqinidagi Qorasoy hududida AQShning Kaliforniya universiteti (San-Diego) bilan hamkorlikda eng so‘nggi rusumdagi seysmik stansiya o‘rnatildi. Bu stansiya AQSh Global Seysmik Tarmog‘iga (GSN) ulangan bo‘lib, qurilish maydonidagi har qanday mikrosilkinishni real vaqt rejimida kuzatib boradi. Bu esa xalqaro hamjamiyat va mahalliy aholi uchun shaffoflikni ta'minlaydi.   

5.2. Tuzkon ko‘li va “quruq sovutish” inqilobi

Eng dolzarb masala — bu suv. AES sovutish uchun katta miqdorda suv talab qiladi. Qurilish maydoni sifatida tanlangan Tuzkan ko‘li (Aydar-Arnasay tizimi) sayoz va sho‘r ko‘l bo‘lib, iqlim o‘zgarishi tufayli uning sathi pasayib bormoqda. Agar an'anaviy "ho‘l sovutish" minoralari (parlar chiqib turadigan gradirniyalar) ishlatilsa, ko‘l suvi bug‘lanib, ekologik falokatni tezlashtirishi mumkin.   

Bunga javoban, O‘zbekiston hukumati va "Uzatom" AES loyihasida inqilobiy yechim — "Quruq sovutish" (Dry Cooling) texnologiyasini qo‘llash ustida ishlamoqda.

• Qanday ishlaydi? Bu tizimda suv bug‘ini sovutish uchun suv emas, balki ulkan radiatorlar va ventilyatorlar orqali havo oqimi ishlatiladi. Xuddi avtomobil dvigateli suv sarflamasdan havo bilan sovutilgani kabi, AES ham atmosferaga suv bug‘ini chiqarmaydi.   
• Hamkorlik: "Uzatom" direktori Azim Ahmedxo‘jayevning ta'kidlashicha, ushbu texnologiya bo‘yicha Vengriya (mashhur Heller tizimi yaratuvchisi) va Xitoy kompaniyalari bilan muzokaralar olib borilmoqda va xalqaro konsorsium tuzish rejalashtirilgan.   
• Natija: Agar "quruq sovutish" to‘liq joriy etilsa, Jizzax AESi mintaqadagi eng ekologik toza va suv tejovchi yirik sanoat obyektiga aylanadi.

5.3. Yadroviy chiqindilar va xavfsizlik tizimlari

RITM-200N va VVER reaktorlari "passiv xavfsizlik" tizimlari bilan jihozlangan. Bu shuni anglatadiki, agar elektr ta'minoti butunlay uzilib qolsa (Fukusima ssenariysi) va operatorlar hech qanday harakat qilmasa ham, reaktor fizik qonuniyatlar (tabiiy sirkulyatsiya va gravitatsiya) hisobiga o‘zini-o‘zi sovutadi va portlash sodir bo‘lmaydi. Shuningdek, reaktor ostida "Core Catcher" (erigan yadroni tutib qoluvchi "qopqon") mavjud bo‘lib, u har qanday og‘ir avariyada radiatsiyaning yerosti suvlariga o‘tib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi.   

6. Geosiyosat va kelajak: O‘zbekistonning mintaqaviy liderligi

Jizzaxdagi AES loyihasi O‘zbekistonning geosiyosiy ambitsiyalarini ham aks ettiradi. Markaziy Osiyo yagona energiya halqasini tiklash va mintaqaviy barqarorlikni ta'minlashda O‘zbekiston yetakchi rol o‘ynamoqda.

Qozog‘iston ham o‘z AESini qurish bo‘yicha referendum o‘tkazgan va "Rosatom" bilan hamkorlikni ko‘rib chiqayotgan bo‘lsa-da , O‘zbekiston amaliy ijro bosqichida ancha ilgarilab ketdi. 2025-yil oktyabr oyidan boshlab Jizzaxda qurilish shaharchasi, beton zavodlari va infratuzilma obyektlarini barpo etish ishlari qizg‘in davom etmoqda. Birinchi beton quyish ishlari 2026-yilning bahoriga mo‘ljallangan.   

Xalqaro konsorsium: Garchi reaktor texnologiyasi Rossiyaniki bo‘lsa-da, O‘zbekiston loyihani xalqaro miqyosga olib chiqmoqda. Boshqaruv tizimlari (ASUTP), turbinalar va elektrotexnika qismlari uchun Yevropa (Siemens, Framatome) va Janubiy Koreya kompaniyalari jalb qilinishi kutilmoqda. Bu esa loyihaning sanksiyalar ta'siriga tushib qolish xavfini kamaytiradi va texnologik jihatdan eng ilg‘or yechimlarni birlashtirish imkonini beradi.   

Xulosa

O‘zbekistonda barpo etilayotgan Atom Elektr Stansiyasi — bu shunchaki energiya manbai emas, balki mamlakatning kelgusi 60-80 yillik taraqqiyotini belgilab beruvchi poydevordir. Katta quvvatli VVER va moslashuvchan RITM reaktorlarining bir maydondagi simbiozi O‘zbekistonni global energetika innovatsiyalari markaziga aylantiradi.

Ushbu loyiha orqali O‘zbekiston uchta strategik maqsadga erishadi:

1. Energetik mustaqillik: Gaz taqchilligi va ob-havo injiqliklaridan xoli bo‘lgan barqaror quvvat manbai.
2. Iqtisodiy samaradorlik: Gazni eksport va qayta ishlash uchun tejash hamda yangi yuqori texnologik ish o‘rinlari.
3. Ekologik barqarorlik: Atmosferaga millionlab tonna is gazlarini chiqarilishining oldini olish va "Yashil iqtisodiyot"ga o‘tish.

Shubhasiz, bunday ulkan loyiha jamoatchilik nazorati va xalqaro ekspertiza ostida amalga oshirilishi shart. Ammo bugungi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, AES — O‘zbekistonning barqaror va yorug‘ kelajagi uchun eng oqilona va muqarrar tanlovdir.