Xitoyliklar O‘zbekistondagi oltin uchun kurash boshladi: Konlar uchun raqobat kuchaymoqda

Jahon bozorida oltin narxining rekord darajaga ko‘tarilishi Markaziy Osiyo davlatlariga katta daromad keltirmoqda. O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston eksport, davlat zaxiralari hamda soliq tushumlarini sezilarli oshirishga erishdi. Biroq iqtisodchilar bu o‘sish ortida inflyatsiya, qarzdorlik, noqonuniy oltin qazib olish va iqtisodiyotning bitta resursga bog‘lanib qolishi kabi jiddiy muammolar ham kuchayib borayotganini ta’kidlamoqda.

Oltin narxi rekordlarni yangiladi

2024-yil boshida xalqaro bozorda bir unsiya oltin narxi qariyb 2 050 dollar edi. Oradan bir yil o‘tmay narx 5 200 dollardan oshdi, hozir esa 4 100 dollar atrofida saqlanib turibdi. Taqqoslash uchun, o‘n yil avval oltinning bir unsiyasi 1 300 dollar atrofida baholangan edi. Narxning bunday keskin o‘sishi oltin qazib oluvchi davlatlar uchun katta daromad manbaiga aylandi. O‘zbekiston 2025-yilda tarixidagi eng yuqori eksport ko‘rsatkichiga erishib, 33 milliard dollarlik mahsulot sotdi. Shundan 9,9 milliard dollari aynan oltin hissasiga to‘g‘ri keldi. Qirg‘iziston va Tojikistonda ham oltin eng qimmat eksport mahsuloti bo‘lib qolmoqda. Qozog‘istonda esa neftdan keyin eng ko‘p daromad keltirayotgan mahsulot oltin hisoblanadi. Faqat Turkmaniston yirik oltin ishlab chiqaruvchilar qatoriga kirmaydi.

Davlatlar boyimoqda, oltin zaxiralari va soliqlar keskin oshdi

Oltin narxining qimmatlashishi nafaqat eksportdan tushadigan daromadni, balki davlatlarning oltin-valyuta zaxiralarini ham sezilarli oshirdi. Bu esa xalqaro investorlarning ishonchini kuchaytirib, tashqi bozorlardan arzonroq kredit olish imkoniyatini yaratmoqda. Masalan, Qirg‘izistonning xalqaro zaxiralari qiymati bir yil ichida 5,1 milliard dollardan 8,6 milliard dollargacha oshdi. O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston aynan shu imkoniyatdan foydalanib, so‘nggi yillarda tashqi qarz jalb qilishni faollashtirdi. Oltin davlat byudjetiga ham katta foyda keltirmoqda. Navoiy kon-metallurgiya kombinati o‘tgan yili 2,64 milliard dollar soliq to‘ladi. Bu O‘zbekistonning bir yillik soliq tushumlarining qariyb 12 foiziga teng. Qozog‘istonda ham oltin qazib oluvchi kompaniyalar daromadi keskin oshgani sabab hukumat yirik ishlab chiqaruvchilar uchun oltin qazib olish solig‘ini 7,5 foizdan 11 foizgacha oshirdi.

Konchilarning maoshi ko‘paydi, ammo hayot unchalik yengillashmadi

Navoiy viloyatining Soykechar qishlog‘i yaqinidagi kichik oltin konlarida ishlayotgan konchilar ham narx oshishining ijobiy ta’sirini his qilmoqda. Ularning aytishicha, bir yil ichida ish haqi o‘rtacha 20 foizga ko‘tarilgan. Masalan, ekskavator haydovchisi Gulumning maoshi 500 dollardan 650 dollargacha oshgan. Shu sabab u Rossiyadagi qurilish ishlarini tashlab, oilasi yoniga qaytgan. Biroq uning aytishicha, oziq-ovqat, elektr energiyasi, gaz va suv narxlarining oshishi, shuningdek, kredit to‘lovlari maoshdagi o‘sishni deyarli sezdirmayapti. Soykechardagi kichik konlarda ishchilar haftasiga olti yoki yetti kun, kuniga sakkiz-o‘n ikki soatdan mehnat qiladi. O‘zbekiston 2018-yildan boshlab kichik xususiy oltin qazib olishni qonuniylashtirgan va kon maydonlarini muntazam auksion orqali tadbirkorlarga taqdim etib kelmoqda.

Xitoy kompaniyalari va noqonuniy qazib olish xavotirni kuchaytirmoqda

Oltin narxining yuqoriligi xorijiy investorlarning ham qiziqishini keskin oshirdi. 2025-yil boshida Xitoy kapitali ishtirokidagi kompaniyalar Navoiy viloyatidagi 31 ta oltin koni uchastkasi uchun o‘tkazilgan savdolarda faol qatnashib, ularning katta qismini qo‘lga kiritgani haqida xabarlar tarqaldi. Rasmiy idoralar xaridorlarning asosiy ulushi O‘zbekiston fuqarolariga tegishli ekanini bildirgan bo‘lsa-da, mahalliy konchilar hududda xitoylik mutaxassislar va ishchilar soni ancha ko‘payganini aytmoqda. Shu bilan birga, noqonuniy oltin qazib olish ham dolzarb muammoga aylanmoqda. Joriy yil boshida Navoiy yaqinida noqonuniy oltin qazib olgan va uni qayta ishlagan bir nechta guruh qo‘lga olindi.

Mahalliy aholi nazorat kuchaygani sabab noqonuniy qazish ishlari endi asosan tunda va yer ostida amalga oshirilayotganini ta’kidlamoqda.

Mutaxassislar bitta boylikka suyanish xavfli ekanini eslatmoqda

Iqtisodchilar bugungi yuqori daromadlar uzoq muddatli barqarorlikni kafolatlamasligini aytmoqda. Birmingham universiteti iqtisodchisi Franko Galdini fikricha, O‘zbekiston 1990-yillarda paxtaga qanchalik tayanib qolgan bo‘lsa, bugun iqtisodiyot oltin daromadiga shunga o‘xshash darajada bog‘lanib bormoqda. Uning ta’kidlashicha, hozircha oltin narxining keskin tushib ketish ehtimoli katta emas, chunki qazib olish xarajatlari ortmoqda va dunyo markaziy banklari oltin xaridini davom ettiryapti. Shunga qaramay, narx pasayishi yoki eksport hajmi kamayishi iqtisodiyotga sezilarli zarba berishi mumkin. Bunga misol sifatida Qirg‘izistonda o‘tgan yili oltin eksporti qisqargach, mamlakat umumiy eksporti 44 foizga kamaygani keltirilmoqda. Mutaxassislar oltindan tushayotgan milliardlab dollar sanoatni rivojlantirish va yangi ishlab chiqarish tarmoqlarini yaratishga yetarli darajada yo‘naltirilmayotganini ham qayd etmoqda. Soykechardagi kon boshqaruvchisi Doniyor qo‘shimcha daromadi hisobiga chorva sotib olgani va yangi uy qurishni rejalashtirayotganini aytadi. Ammo uning fikricha, oltin narxining rekord darajada oshgani qishloq aholisi turmushini tubdan o‘zgartirmagan, asosiy foyda esa yirik kompaniyalar qo‘lida qolmoqda.