Ovqatlar ochlarni emas, axlatlarni to‘ydiryapti: Global manzara qanday?

So‘nggi yillarda chiqindilarni boshqarish masalasi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va iqtisodiy muammo sifatida ham dolzarblashmoqda. Toshkent shahrida bir sutkada o‘rtacha 3–3,5 ming tonna maishiy chiqindi hosil bo‘lib, shundan taxminan 0,1 foizi — ya’ni 3–3,5 tonnasi non va oziq‑ovqat mahsulotlari hissasiga to‘g‘ri keladi. Bir qarashda bu ko‘rsatkich kichikdek tuyulishi mumkin, ammo uni global miqyosdagi oziq‑ovqat isrofi bilan solishtirganda muammo qanchalik tizimli ekanini ko‘rish mumkin.

Oziq-ovqat chiqindilarining global ko‘lami

FAO (BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti) 2011-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har yili taxminan 1,3 milliard tonna oziq ovqat chiqindiga aylanadi. Bu butun dunyoda ishlab chiqarilayotgan oziq ovqatning qariyb uchdan bir qismi degani.

UNEP hisob-kitoblariga ko‘ra esa, faqat iste’mol bosqichining o‘zida — ya’ni uy xo‘jaliklari, restoranlar va savdo tarmoqlarida — 1,05 milliard tonna oziq ovqat yo‘q qilinadi. Ushbu chiqindilarning:

• 60 foizi uy xo‘jaliklari,
• 28 foizi umumiy ovqatlanish va xizmat ko‘rsatish sohasi,
• 12 foizi chakana savdo tarmoqlari hissasiga to‘g‘ri keladi.

Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, oziq ovqat chiqindilarining asosiy manbai ishlab chiqarish emas, balki iste’mol madaniyati va boshqaruvdagi kamchiliklardir.

Raqamlar nimani ko‘rsatmoqda?

Dunyoda oziq‑ovqat yetishmovchiligi va ochlik muammosi hanuz dolzarbligicha qolayotgan bir paytda, uy xo‘jaliklari darajasida ulkan miqdordagi oziq‑ovqat chiqindiga aylanayotgani global paradoksni yuzaga chiqaradi. UNEP tomonidan tayyorlangan Food Waste Index Report 2024 va Statista vizual ma’lumotlari bu muammoning ko‘lamini aniq raqamlar orqali ochib beradi.

Infografikada tanlangan 10 ta davlat misolida uy xo‘jaliklarida yil davomida qancha oziq‑ovqat chiqindiga chiqarilishi va bu ko‘rsatkich aholi jon boshiga qanday taqsimlanishi ko‘rsatilgan. Ushbu ikki mezon — jami hajm va jon boshiga chiqindi — muammoni turli nuqtai nazardan baholash imkonini beradi.

Eng katta umumiy hajm Xitoy hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu mamlakatda uy xo‘jaliklari darajasida yiliga 108,7 million tonna oziq‑ovqat chiqindiga aylanadi. Jon boshiga hisoblaganda esa bu ko‘rsatkich 76 kilogrammni tashkil etadi. Xitoyning bu boradagi yetakchiligi, avvalo, aholining nihoyatda ko‘pligi bilan izohlanadi. Jon boshiga chiqindi ayrim rivojlangan davlatlardan pastroq bo‘lsa‑da, umumiy ta’sir global miqyosda juda katta.

Ikkinchi o‘rinda Hindiston turibdi — 78,2 million tonna. Biroq aholi jon boshiga chiqindi bu yerda 55 kilogramm bo‘lib, nisbatan pastroq. Bu holat daromad darajasi va iste’mol tuzilmasidagi farqlar bilan bog‘liq.

AQSh misolida boshqa manzara kuzatiladi. Yillik umumiy chiqindi 24,7 million tonna bo‘lsa‑da, jon boshiga ko‘rsatkich 73 kilogrammga yetadi. Bu rivojlangan mamlakatlarda ortiqcha xarid, katta porsiyalar va rejalashtirilmagan iste’mol muammosi qanchalik dolzarb ekanini ko‘rsatadi.

Infografikadagi eng e’tiborli raqamlardan biri Braziliyaga tegishli. Bu mamlakatda jon boshiga oziq‑ovqat chiqindisi 94 kilogramm bo‘lib, ro‘yxatdagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Umumiy hajm 20,3 million tonnani tashkil etadi. Bu fakt oziq‑ovqat ishlab chiqaruvchi yirik davlatlarda ham uy xo‘jaliklari darajasida isrof juda yuqori ekanini ko‘rsatadi.

Aholisi ko‘p bo‘lgan Indoneziyada esa yillik chiqindi 14,7 million tonna, jon boshiga esa 53 kilogrammni tashkil etadi. Bu nisbatan past ko‘rsatkichlar an’anaviy iste’mol odatlari va daromad darajasi bilan izohlanadi.

Yevropadan keltirilgan misol — Germaniya. Bu mamlakatda umumiy chiqindi 6,5 million tonna bo‘lsa‑da, jon boshiga 78 kilogramm oziq‑ovqat chiqindiga chiqariladi. Bu holat hatto yuqori ekologik ongga ega davlatlarda ham uy xo‘jaliklari darajasida muammo saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi.

Rossiya Federatsiyasida jon boshiga chiqindi 33 kilogramm bo‘lib, infografikadagi eng past ko‘rsatkichlardan biridir. Filippinda esa bu raqam yanada past — 26 kilogramm. Bu mamlakatlarda oziq‑ovqatdan maksimal darajada foydalanish va daromad darajasining nisbatan pastligi muhim rol o‘ynaydi.

Shu bilan birga, Gana misoli alohida e’tiborga loyiq. Yillik umumiy chiqindi atigi 2,8 million tonna bo‘lsa‑da, jon boshiga chiqindi 84 kilogrammni tashkil etadi. Bu oziq‑ovqat isrofi faqat boy davlatlarga xos degan qarash noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatadi.

Infografika asosidagi umumiy xulosa shundan iboratki, oziq‑ovqat chiqindilari muammosi global va ko‘p qirrali. Aholisi ko‘p mamlakatlar umumiy hajm bo‘yicha yetakchi bo‘lsa, rivojlangan va o‘rta daromadli davlatlarda jon boshiga isrof darajasi yuqori. Bu esa muammoni hal qilishda faqat ishlab chiqarish emas, balki iste’mol madaniyati, rejalashtirish va xulq‑atvorni o‘zgartirish muhimligini ko‘rsatadi.

Oziq-ovqat isrofining asosiy oqibatlari

Oziq-ovqat xavfsizligi va ijtimoiy tengsizlik

Garchi dunyo oziq‑ovqat chiqindilari yuksak bo‘lsa ham, milliy va global miqyosda ocharchilik hali ham davom etmoqda. Noto‘g‘ri taqsimot, isrofchilik va yetarli resurslar yo‘qligi tufayli 9 milliardga yaqin odam to‘liq oziq‑ovqat bilan ta’minlanmaydi. Bugungi kunda dunyoda millionlab odamlar to‘liq va sifatli ovqatlanish imkoniyatiga ega emas. Shunga qaramay, ishlab chiqarilgan oziq‑ovqatning katta qismi iste’mol qilinmasdan chiqindiga aylanmoqda. Mutaxassislar ta’kidlashicha, mavjud chiqindilarning kamida bir qismini samarali boshqarish orqali ochlik xavfi ostidagi aholining sezilarli qismini oziq‑ovqat bilan ta’minlash mumkin bo‘lardi.

Atrof-muhit va iqlimga ta’siri

Oziq‑ovqat chiqindilari faqat mahsulotning o‘zi emas, balki uni yetishtirish uchun sarflangan resurslarning ham isrof bo‘lishini anglatadi. Global miqyosda:

• qariyb 1,4 milliard gektar yer (dehqonchilikka yaroqli yerlarning 30 foizi) behuda ishlatiladi;
• oziq‑ovqat chiqindilari issiqxona gazlari emissiyasining 8 foizigacha sabab bo‘ladi.

Agar oziq‑ovqat chiqindilari alohida davlat bo‘lganida, u Xitoy va AQShdan keyin uchinchi yirik karbon chiqaruvchi davlatga aylangan bo‘lardi.

Rivojlangan davlatlar tajribasi

Yevropa Ittifoqi yondashuvi

Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bir fuqaro yiliga o‘rtacha 60–70 kilogramm oziq‑ovqat chiqindisi hosil qiladi. Shunga javoban, Yevropa Ittifoqi 2030-yilgacha oziq‑ovqat chiqindilarini kamida 50 foizga qisqartirishni maqsad qilgan. Buning uchun:

• majburiy saralab yig‘ish,
• qayta ishlash va kompostlash,
• savdo tarmoqlarida sotilmagan mahsulotlarni xayriya qilish mexanizmlari joriy etilgan.

AQSh tajribasi

Amerika Qo‘shma Shtatlarida ishlab chiqarilgan oziq‑ovqatning 30–40 foizi iste’mol qilinmaydi. Bu har yili 200 milliard dollardan ortiq iqtisodiy zarar degani. AQShda hukumat va xususiy sektor hamkorligida oziq‑ovqat banklari, soliq imtiyozlari va raqamli platformalar orqali isrofni kamaytirishga harakat qilinmoqda.

Texnologik yechimlar

Rivojlangan mamlakatlarda “ortiqcha ovqat” muammosiga qarshi mobil ilovalar keng tarqalgan. Masalan, restoran va do‘konlardagi sotilmay qolgan mahsulotlar arzon narxda iste’molchilarga taklif qilinib, chiqindiga aylanishining oldi olinadi. Bu yondashuv bir vaqtning o‘zida ham ekologik, ham iqtisodiy samara beradi.

Toshkent misolida

Toshkent shahrida bir sutkada chiqindiga chiqarilayotgan 3,5 tonna non va oziq‑ovqat mahsulotlari global miqyosda kichik ko‘rsatkich bo‘lib tuyulishi mumkin. Ammo bu:

• iste’mol madaniyatini o‘zgartirish,
• chiqindilarni alohida yig‘ish,
• oziq‑ovqatni qayta taqsimlash tizimini joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.

Agar hozirdan boshlab tizimli choralar ko‘rilmasa, aholining o‘sishi va iste’mol hajmining ortishi bilan bu ko‘rsatkichlar yanada oshishi mumkin.

Oziq‑ovqat chiqindilari — bu shunchaki maishiy muammo emas, balki iqtisodiy yo‘qotish, ekologik xavf va ijtimoiy adolatsizlik manbaidir. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, aniq statistika, qonunchilik, texnologiya va jamoatchilik ongini oshirish orqali bu muammoni sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Toshkent va umuman O‘zbekiston uchun esa bu yo‘lda hali katta imkoniyatlar mavjud.