Ofisdan ozod bo‘lganlar: “Raqamli ko‘chmanchilar” O‘zbekistonga yetib keldimi?

Tasavvur qiling, dushanba tongi. Ko‘pchilik soat jiringlashi bilan uyg‘onib, tirbandliklar aro shoshilgancha o‘z ofisi tomon yo‘l oladi. Ammo, dunyoda shunday bir toifa odamlar borki, ularning dushanbasi mutlaqo boshqacha boshlanadi. Ular uyg‘onadi, noutbukini ochadi va ishga kirishadi. Farqi shundaki, ularning “ofisi” ular istagan joy bo‘lishi mumkin.

 Bugun butun dunyoda mehnat bozorining eng tez o‘sayotgan va eng jozibador trendlaridan biri – “raqamli ko‘chmanchilik” haqida gaplashamiz. Bu shunchaki masofadan ishlash formatimi yoki yangi asrning erkinlik falsafasimi? Dunyodagi bu ulkan oqim O‘zbekiston eshiklarini qachon taqillatdi va biz bunga qanchalik tayyormiz? 

Raqamli ko‘chmanchi o‘zi kim?

Sodda qilib aytganda, raqamli ko‘chmanchilar – bu zamonaviy texnologiyalar, internet va noutbuk yordamida o‘z ishini dunyoning istalgan nuqtasidan turib bajaradigan hamda aniq bir joyga bog‘lanib qolmasdan yashaydigan mutaxassislardir.

Ular an’anaviy idoralarda 9:00 dan 18:00 gacha o‘tirmaydilar. Ularning asosiy ish qurollari noutbuk, barqaror Wi-Fi va loyihalarni boshqarishga yordam beradigan platformalardir. Raqamli ko‘chmanchilar deganda faqatgina murakkab kod yozadigan dasturchilarni tushunish noto‘g‘ri. Bugun ushbu ro‘yxatdan xalqaro jurnalistlar, kopirayterlar, grafik dizaynerlar, onlayn til o‘rgatuvchi ustozlar, marketologlar va SMM mutaxassislari ham mustahkam joy olgan.

Bu turmush tarzining jozibasi shundaki, u insonga erkinlik beradi. Biroq tanganing ikkinchi tomoni ham bor: turli vaqt zonalari tufayli ba’zan tun yarmida mijozlar bilan muloqot qilish va sifatsiz internetga duch kelish xavfi doim mavjud. Shunga qaramay, bu oqim to‘xtagani yo‘q, aksincha, yil sayin kuchayib bormoqda.

Onlayn xodimlar bo‘yicha dunyo miqyosida kim yetakchi?

Global miqyosdagi statistik ma’lumotlarga va xalqaro indekslarga nazar tashlasak, raqamli ko‘chmanchilar dunyosini ikkita katta qutbga ajratish mumkin: ko‘chmanchilar chiqadigan mamlakatlar va ularni qabul qiladigan mezbonlar.

Agar ushbu turmush tarzini tanlayotgan mutaxassislarning millatiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, Shimoliy Amerika mutloq yetakchi hisoblanadi. Dunyodagi jami raqamli ko‘chmanchilarning qariyb 47 foizini aynan AQSh fuqarolari tashkil etadi. Bu AQShda 18 milliondan ortiq odam ryukzagini yelkasiga ilib, dunyo bo‘ylab sayohat qilib yoki uydan chiqmasdan ishlayotganini anglatadi. Keyingi o‘rinlarni mos ravishda Buyuk Britaniya (7 foiz), Rossiya (5 foiz) va Kanada (4 foiz) fuqarolari egallab turibdi.

Xo‘sh, bu millionlab ko‘chmanchilar qayerga intilishadi? Ular yashash xarajatlari nisbatan arzon, interneti tez, ob-havosi qulay va eng muhimi – ularga qonuniy yashash imkonini beruvchi maxsus vizalar taqdim etadigan davlatlarni tanlashadi.

Hozirda Yevropaning “raqamli poytaxti” maqomini Portugaliya egallab turibdi. Ayniqsa, Lissabon va Madeyra oroli jozibador viza tizimi bilan nomadlarni o‘ziga rom etgan. Ispaniya, Italiya va dunyoda birinchilardan bo‘lib elektron rezidentlik dasturini yo‘lga qo‘ygan Estoniya ham kuchli uchlikda turadi. Osiyo mintaqasida esa yetakchilik uzoq yillardan buyon Indoneziyaning Bali oroli hamda Tailandning Chang May shahrida saqlanib qolmoqda.

O‘zbekistonda holat qanday?

Endi eng qiziqarli savolga o‘tamiz: dunyoni qamrab olayotgan ushbu global fenomen O‘zbekistonga qanchalik ta’sir qildi? Hozirgi kunda mamlakatimizda raqamli ko‘chmanchilik yo‘nalishida parallel ravishda ikki xil jarayon kechmoqda.

Birinchidan, O‘zbekiston xorijiy ko‘chmanchilar uchun yangi va jozibador manzilga aylanmoqda. Hukumat va IT Park xalqaro mutaxassislarni mamlakatga jalb qilish uchun jiddiy islohotlarni amalga oshirdi. Bunga eng yorqin misol – “IT-Visa” tizimining joriy etilishidir. Ushbu tizim doirasida chet ellik IT mutaxassislari, investorlar va frilanserlar 3 yillik ko‘p martalik vizaga ega bo‘lishmoqda. Bu shunchaki mamlakatda turish huquqi emas, balki tibbiyot va ta’limdan mahalliy fuqarolar kabi teng shartlarda foydalanish, ko‘chmas mulk sotib olish imkoniyatidir.

Bundan tashqari, O‘zbekistonga ko‘chib o‘tayotgan (relokatsiya qilayotgan) xorijiy IT kompaniyalari barcha korporativ soliqlardan ozod qilingan, ularning xodimlari uchun daromad solig‘i esa 7,5 foiz qilib belgilangan. Numbeo xalqaro tahliliy portalining ma’lumotlariga ko‘ra, Toshkent shahrida yashash, uy-joy ijarasi va oziq-ovqat xarajatlari Yevropa yoki AQSH shaharlariga qaraganda bir necha barobar arzon. Bu esa hamyoni xorijiy valyutada to‘ladigan raqamli ko‘chmanchilar uchun O‘zbekistonni juda jozibador qiladi.

Ikkinchidan, o‘zbekistonlik yoshlarning o‘zlari xalqaro miqyosdagi raqamli ko‘chmanchilarga aylanmoqda. Bugun o‘zbek yoshlari orasida chet elga jismonan ketmasdan, masofadan turib AQSH, Yevropa yoki BAA kompaniyalariga ishlash trendi nihoyatda ommalashdi. Viloyat markazlarida ochilayotgan BPO (Business Process Outsourcing) markazlarida minglab yoshlar xalqaro logistika, mijozlarni qo‘llab-quvvatlash va dasturlash yo‘nalishlarida dollar va yevroda daromad topmoqda.

Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi yirik shaharlarda zamonaviy co-working markazlari, internet-kafelar va barqaror Wi-Fi bilan ta’minlangan qahvaxonalarning ko‘payishi mahalliy frilanserlar qatlamini shakllantirdi. Ular o‘z shahridan chiqmagan holda jahon mehnat bozorida raqobatlashmoqda va daromadlarini mamlakat iqtisodiyotiga olib kirmoqda.

Nimalar ustida ishlashimiz kerak?

O‘zbekiston raqamli ko‘chmanchilar xaritasi uchun yangi va istiqbolli nuqta bo‘lsa-da, jahonning yetakchi nomad xablari (markazlari) bilan to‘liq raqobatlasha olishimiz uchun hal qilinishi kerak bo‘lgan bir nechta tizimli masalalar mavjud.

Eng birinchi va aktual masala – internet barqarorligi. Raqamli ko‘chmanchi uchun internet bu shunchaki qulaylik emas, bu u uchun kisloroddir. Toshkentda internet tezligi va sifati sezilarli darajada oshgan bo‘lsa-da, viloyatlarda, chekka hududlarda va tarixiy-turistik zonalarda mobil internet qamrovi hamda tezligi xalqaro standartlardan biroz ortda qolmoqda. Ko‘chmanchi mutaxassisga Samarqand madrasalari yonida yoki Jizzax tog‘lari bag‘rida o‘tirib, xalqaro onlayn-konferensiyaga uzilishlarsiz ulana olishiga kafolat berilishi kerak.

Ikkinchi katta muammo – xalqaro moliyaviy integratsiya. Hozirgi kunda butun dunyodagi frilanserlar va ko‘chmanchilar foydalanadigan PayPal, Stripe, Apple Pay kabi yetakchi to‘lov tizimlarining O‘zbekistonda to‘liq va erkin ishlamasligi mahalliy yoshlarga ham, mamlakatimizga kelayotgan chet elliklarga ham ma’lum qiyinchiliklarni tug‘dirmoqda. Moliyaviy tranzaksiyalarni soddalashtirish va xalqaro tizimlar bilan integratsiyani tezlashtirish mamlakatga valyuta oqimini keskin oshirgan bo‘lardi.

Kelajak istiqbollari

Raqamli ko‘chmanchilik – bu shunchaki o‘tkinchi moda emas, balki kelajak mehnat bozorining yangi arxitekturasidir. Dunyo mamlakatlari eng aqlli, eng kreativ va harakatchan mutaxassislarni o‘ziga jalb qilish uchun kurashayotgan bir paytda, O‘zbekiston ham bu poygaga muvaffaqiyatli kirib keldi.

IT-vizalarning joriy etilishi, yoshlarning zamonaviy kasblarga o‘qitilishi va infratuzilmaning bosqichma-bosqich yaxshilanishi yaqin kelajakda O‘zbekistonni Markaziy Osiyodagi eng yirik raqamli ko‘chmanchilar markaziga aylantirishi mumkin. Bizda buning uchun eng asosiy resurs – salohiyatli va intiluvchan yoshlar hamda ulkan mehmondo‘stlik madaniyati bor. Faqatgina texnik infratuzilma biroz mukammallashtirilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.