Bir martalik "rohat" ortidagi umrboqiy qaramlik: Giyohvandlikning yangi yuzi — dizaynerlik narkotiklari

26-iyun – Xalqaro giyohvandlikka qarshi kurashish kuni. Har yili ushbu sana dunyo hamjamiyatiga giyohvandlikning inson salomatligi, jamiyat va davlat xavfsizligiga tahdidi haqida yana bir bor eslatadi. So'nggi yillarda bu muammo yanada murakkablashib bormoqda. Agar ilgari giyohvandlik asosan tabiiy narkotiklar bilan bog'langan bo'lsa, bugun yashirin laboratoriyalarda ishlab chiqarilayotgan sintetik moddalar, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali tashkil etilgan noqonuniy savdo tizimlari vaziyatni butunlay yangi bosqichga olib chiqdi.

Eng xavflisi shundaki, giyohvandlik endi jamiyatning alohida qatlamiga xos muammo emas. U yosharmoqda, raqamlashmoqda va tobora ko'proq yoshlarni o'z domiga tortmoqda. Bir necha daqiqalik sun'iy huzur evaziga inson o'z sog'lig'i, oilasi, kelajagi va hatto erkinligini xavf ostiga qo'ymoqda.

Iste'molchilar intiladigan "illuzion joziba"

Har qanday giyohvand moddaning asosiy "jozibasi" inson miyasidagi dofamin – qoniqish va zavq hissini yuzaga keltiruvchi moddaga sun'iy ta'sir ko'rsatishidadir. Natijada odamda qisqa muddatli eyforiya, kuchli energiya va muammolardan butunlay uzilgandek hissiyot paydo bo'ladi. Ayniqsa stress, ruhiy bosim yoki tushkunlikni boshdan kechirayotgan insonlar ana shu vaqtinchalik yengillikni haqiqiy yechim deb qabul qilishlari mumkin.

Ammo bu holat juda qisqa davom etadi. Organizm modda ta'siriga moslashgani sari avvalgi hissiyotni olish uchun tobora ko'proq miqdor talab qilinadi. Shunday qilib, vaqtinchalik "rohat" tez orada og'ir qaramlikka aylanadi. "Bir marta sinab ko'rsam hech narsa bo'lmaydi", degan fikr esa minglab oilalarning fojeasiga sabab bo'lgan eng xavfli afsonalardan biridir.

Organizmni ichidan yemiradigan zahar

Giyohvand moddalar organizmning deyarli barcha tizimlariga zarar yetkazadi. Birinchi zarbani miya qabul qiladi. Nerv hujayralari o'rtasidagi tabiiy aloqa buziladi, xotira va fikrlash qobiliyati susayadi, diqqat jamlash qiyinlashadi. Uzoq muddatli iste'mol intellektual salohiyatning pasayishiga olib keladi.

Jigar va buyraklar zaharli moddalarni chiqarishga urinib, katta yuklama ostida ishlaydi. Natijada ularning faoliyati izdan chiqishi, og'ir kasalliklar rivojlanishi mumkin. Immun tizimi zaiflashgani sababli organizm turli infeksiyalarga nisbatan himoyasiz bo'lib qoladi.

Inyeksiya orqali iste'mol qilinadigan narkotiklar esa yana bir katta xavfni tug'diradi. Bir xil shpritslardan foydalanish oqibatida OIV, gepatit B va gepatit C kabi qon orqali yuqadigan kasalliklar keng tarqaladi. Doza oshib ketishi esa nafas markazining faoliyati buzilishi va o'limga olib kelishi mumkin.

Qaramlik insonni o'zidan mahrum qiladi

Giyohvandlik faqat jismoniy emas, balki kuchli ruhiy qaramlikni ham yuzaga keltiradi. Vaqt o'tishi bilan insonning asosiy maqsadi faqat navbatdagi dozani topishga qaratiladi. Oila, ta'lim, ish, do'stlar va hayotiy rejalarning barchasi ikkinchi darajaga tushib qoladi. Modda ta'siri tugagach yuzaga keladigan og'ir ruhiy va jismoniy holat ko'plab insonlarni xavfli qarorlar qabul qilishga undaydi. Natijada odam o'z shaxsiyatini, qadriyatlarini va ijtimoiy aloqalarini asta-sekin yo'qota boshlaydi.

Jinoyatchilik va jamiyatga tahdid

Giyohvandlik hech qachon faqat shaxsiy muammo bo'lib qolmaydi. Qaramlik kuchaygani sari moddani sotib olish uchun pul topish zarurati yuzaga keladi. Bu esa ayrim hollarda o'g'rilik, firibgarlik, talonchilik va boshqa jinoyatlarning sodir etilishiga sabab bo'ladi. Bundan tashqari, oilalarning buzilishi, bolalarning nazoratsiz qolishi, mehnat unumdorligining pasayishi va sog'liqni saqlash tizimiga tushadigan yuk ham giyohvandlikning jiddiy ijtimoiy oqibatlari hisoblanadi.

Bugungi kunda giyohvandlik muammosi dunyoning deyarli barcha davlatlarini qamrab olgan. AQSh sintetik opioidlar, ayniqsa fentanil sabab yuzaga kelayotgan inqiroz bilan kurashmoqda. Eron geografik joylashuvi tufayli afyun va geroin iste'moli yuqori bo'lgan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Rossiyada esa sintetik narkotiklar, xususan "tuz" deb ataluvchi moddalar tez tarqalmoqda.

Ishlab chiqarishda esa Afg'oniston uzoq yillar davomida afyun va geroinning asosiy manbalaridan biri bo'lib kelmoqda. Kokain ishlab chiqarishda Kolumbiya, Peru va Boliviya yetakchilik qilsa, Myanma metamfetamin ishlab chiqarish bo'yicha Janubi-Sharqiy Osiyodagi yirik markazlardan biri hisoblanadi.

XXI asrning eng xavfli ixtirosi – dizaynerlik narkotiklari

Mutaxassislarni eng ko'p tashvishga solayotgan muammo – yangi psixoaktiv moddalar yoki "dizaynerlik narkotiklari"dir. Ular noqonuniy laboratoriyalarda kimyoviy formulalar ozgina o'zgartirilishi orqali tayyorlanadi. Maqsad – amaldagi qonunchilikdagi cheklovlarni chetlab o'tish va arzon xomashyodan kuchli ta'sir qiluvchi moddalar ishlab chiqarishdir.

"Tuz", "mefedron", "spays", "alfa-PVP", "skorost" kabi nomlar bilan tarqalayotgan bu moddalar tarkibi oldindan noma'lum bo'lgani uchun ularning ta'siri ham oldindan bashorat qilib bo'lmaydi.

Ko'plab hollarda ular qisqa vaqt ichida og'ir ruhiy buzilishlar, paranoiya, gallyutsinatsiyalar va psixozlarni keltirib chiqaradi.

O'zbekistonda vaziyat qanday?

Bugungi kunda O'zbekiston faqat tranzit hudud emas, balki sintetik narkotiklar tahdidiga duch kelayotgan mamlakatlardan biriga aylanmoqda. So'nggi rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, bir yil davomida respublika bo'ylab 15 mingdan ortiq narkojinoyat aniqlanib, noqonuniy aylanmadan 3,4 tonnadan ortiq narkotik va psixotrop moddalar musodara qilingan.

Huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan sintetik narkotik ishlab chiqarishga mo'ljallangan 14 ta yashirin laboratoriya faoliyati to'xtatilgan.

Yana bir tashvishli holat – kuchli ta'sir qiluvchi ayrim dori vositalarining noqonuniy aylanishidir. Shuningdek, savdo endi ko'chalarda emas, balki Telegram botlari, maxfiy guruhlar va "zakladka" tizimi orqali amalga oshirilmoqda.

Eng achinarlisi, narkojinoyatlar uchun javobgarlikka tortilganlarning 93 foizini 30 yoshgacha bo'lgan yoshlar tashkil etmoqda. Ular orasida maktab o'quvchilari va oliy ta'lim muassasalari talabalari ham bor. Bu esa giyohvandlikka qarshi kurash faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning emas, balki ota-onalar, pedagoglar va butun jamiyatning umumiy mas'uliyati ekanini ko'rsatadi.

Giyohvandlik bugungi kunda faqat tibbiy yoki huquqiy muammo emas. U inson kapitali, millat salomatligi va davlat taraqqiyotiga bevosita tahdid solayotgan global xavfdir. Ayniqsa sintetik narkotiklarning arzonligi, yashirin tarqatilish usullari va yoshlar orasida tez ommalashayotgani vaziyatni yanada murakkablashtirmoqda.

26-iyun — Xalqaro giyohvandlikka qarshi kurashish kuni nafaqat muammoni eslash, balki unga qarshi kurashishda har bir insonning mas'uliyatini anglash kunidir. Yoshlarni ogoh qilish, oilalarda ochiq muloqotni kuchaytirish, ta'lim muassasalarida profilaktik ishlarni kengaytirish va raqamli makondagi noqonuniy savdoga qarshi qat'iy choralar ko'rish bugunning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Bir lahzalik sun'iy huzur hech qachon insonning sog'lig'i, erkinligi va kelajagidan qimmat bo'lishi mumkin emas. Kelajakni asrash esa har birimizning bugungi to'g'ri tanlovimizdan boshlanadi.