Nima uchun tibbiyotda musiqiy terapiya mavjud?

Musiqa — bu shunchaki tovush emas. U inson miyasi va hissiyotlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan stimulyator bo‘lib, quvonch, qayg‘u, hayajon, nostalgiya yoki hattoki jismoniy qo‘zg‘alishni ham keltirib chiqarishi mumkin. Biz musiqani quloqchinlarda, konsertlarda, kinoda, kundalik ishlarimiz fonida doimo tinglaymiz, ammo nima uchun ayrim qo‘shiqlar boshqalariga qaraganda bizga kuchliroq ta’sir qilishini kamdan-kam o‘ylab ko‘ramiz.

Ushbu maqolada musiqaning miya faoliyatiga qanday ta’sir qilishi, nega u shunchalik kuchli hissiyotlar uyg‘otishi va nima uchun har bir insonning o‘ziga xos musiqiy didi mavjudligi haqida so‘z yuritamiz.

1. Musiqa faqat eshitish markazini emas, butun miyani faollashtiradi

Biz musiqani tinglaganimizda tovush to‘lqinlari avvalo eshituv qatlamida qayta ishlanadi, biroq undan so‘ng miyaning hissiyotlar, harakat va xotiraga mas’ul bo‘lgan o‘zaro bog‘langan tizimlari ishga tushadi.

• Tempi, ohangi va ritmi — eshituv qatlamida qayta ishlanadi.
• Limbus tizimi — hissiyotlar markazi — musiqiy iboralarga javob berib, quvonch, qayg‘u yoki hayajon tuyg‘ularini uyg‘otadi.
• Miyaning motor zonalari ritmga mos ravishda faollashadi, shu tufayli biz beixtiyor qadam tashlaymiz, bosh silkib qo‘yamiz yoki kaft chalib yuboramiz.

Mana shu keng qamrovli faoliyat musiqaning oddiy tovush emas, boy hissiy tajriba sifatida qabul qilinishini ta’minlaydi.

2. Dofamin — “zavq gormoni” asosiy rolni o‘ynaydi

Bizning ayrim qo‘shiqlarni boshqalardan ko‘proq yoqtirishimiz sababi — miyaning mukofot tizimi faollashishidir. Sevimli kuy yangraganida lazzatlanish bilan bog‘liq hududlarda (ayniqsa nucleus accumbensda) dofamin — baxt va mukofot hissi bilan bog‘liq neyromediator — ajralib chiqadi.

Bu quyidagilarni tushuntiradi:

• musiqaning kulminatsiyasi chog‘ida “rohatlanish” hissi paydo bo‘lishini;
• sevimli qo‘shiqni qayta-qayta tinglash istagini;
• musiqaning zavq baxsh etish bo‘yicha ovqat, muhabbat yoki boshqa yoqimli tajribalar bilan tenglasha olishini.

3. Musiqa va xotira: o‘ylaganimizdan kuchliroq bog‘liqlik

Musiqa xotira bilan nihoyatda samarali ulanadi. Tanish kuy eshitilishi bilanoq miya muayyan xotiralar va hissiyotlar bilan bog‘liq neyron tarmoqlarni ishga tushiradi, natijada bizni bir lahzada o‘tmishga — ilk muhabbatga, safarga yoki boshqa muhim lahzaga qaytarishi mumkin.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aynan tanishlik omili hissiy javobda muhim rol o‘ynaydi: miya bizga tanish bo‘lgan, xotiralar bilan bog‘langan musiqaga yangi, hatto yoqimli kompozitsiyalarga qaraganda kuchliroq javob beradi.

Ko‘plab insonlar uchun musiqa shunchaki tovushlar majmuasi emas, balki hayotning muayyan voqealari bilan bog‘langan hissiy belgi hisoblanadi.

4. Nega ayrim qo‘shiqlar tananing uvishishi — “chumolilar”ga sabab bo‘ladi

“Frisson” fenomeni — musiqadan tanada uvishish yoki “chumolilar” paydo bo‘lishi — neyrobiologik asosga ega. Bu musiqa kutilmagan tarzda ritm yoki garmoniya yo‘nalishidan og‘ishga qachon sabab bo‘lsa, sodir bo‘ladi. Natijada dofamin keskin ajralib, kuchli hissiy javob vujudga keladi.

Bunday holatlar ko‘pincha quyidagilarda kuzatiladi:

• dinamikadagi keskin o‘zgarishlarda;
• kompozitsiyaning hissiy cho‘qqisida;
• qo‘shiq bilan shaxsiy, chuqur bog‘liqlik mavjud bo‘lganida.

5. Individual musiqiy did — biologiya va tajriba qo‘shilmasi

Nega bir inson rokni yoqtirsa, boshqasi klassik musiqani afzal ko‘radi? Bu nafaqat janrga bog‘liq, balki:

• shaxsiy tajriba (qo‘shiq hayotdagi muayyan voqea bilan bog‘langan),
• madaniy fon,
• kompozitsiyani birinchi eshitgan vaqtdagi hissiy holat

bilan ham bog‘liq.

Neyrobiologlar shuni ham ta’kidlashadiki, har bir insonning miyasi tovush va ritmni turlicha qayta ishlaydi, bu esa musiqiy didga bevosita ta’sir qiladi.

6. Musiqa — ruhiy salomatlik uchun kuchli vosita

Musiqa faqat ko‘ngilxushlik emas — u kayfiyat va fiziologiyaga real ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar musiqaning:

• stress va tashvish darajasini kamaytirishi,
• diqqatni yaxshilashi,
• kasallikdan so‘ng tiklanishni qo‘llab-quvvatlashi,
• depressiya va xotira buzilishlarida yordam berishi

mumkinligini ko‘rsatadi.

Shu sababli musiqiy terapiya klinikalar va psixologik amaliyotda faol qo‘llanadi — chunki tovushlar va ohang insonning hissiy holatini chuqur darajada o‘zgartirish qudratiga ega.

Xulosa: Musiqaga bo‘lgan muhabbat — shunchaki estetik did emas, balki miya, hissiyotlar va xotiraning murakkab o‘zaro ta’siri natijasidir.

Musiqa zavq, hissiyot va xotira bilan bog‘liq neyrotarmoqlarni faollashtiradi. U kayfiyatni o‘zgartirishi, bizni o‘tmishdagi tajribalarga qaytarishi va hattoki dunyoni qabul qilish tarzimizni shakllantirishi mumkin.